Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Р. Хачатрян
R. Khachatryan
Ռուդոլֆ Խաչատրեան
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
Անցեալ տարի մի խումբ հայ կերպարուեստագէտներ արժանացան հանրապետութեան վաստակաւոր նկարիչի կոչման։ Վաստակաւորի պատուաւոր կոչումին արժանացածների թւում էր նաեւ արդէն քառասունը բոլորած Ռուդոլֆ Խաչատրեանը, որը վաղուց ի վեր իր հաստատուն տեղն ունի ժամանակակից հայ կերպարուեստում։
Այդ տեղը նա նուաճելու էր անկախ 1959 թուականին Վիեննայի համաշխարհային ցուցահանդէսում շահած պրոնզէ մետալից, 1905 [այսպէս է տպագրուած. ըստ համատեքստի՝ 1965] թուականին հանրապետական երիտասարդական ցուցահանդէսում շահած արծաթէ մետալից, 1970 թուականին Կոմիտասի 100-ամեայ յոբելեանին նուիրուած ցուցահանդէսում շահած առաջին մրցանակից։
Ռուդոլֆ Խաչատրեանը շահէր թէ չշահէր յիշեալ մետալներն ու մրցանակը, միեւնոյնն է, նրան վիճակուած էր մեր նկարչութեան մէջ մի նոր ուղի բացելու եւ աշխարհը մի նոր հայեացքով ներկայացնելու առաքելութիւնը։ Այդ նոր աշխարհայեացքը տեսանելի էր դեռեւս 16-17 ամեայ Խաչատրեանի գծանկարներում ու դրանից եօթ-ութ տարի յետոյ ստեղծուած «Մայրութիւն» եւ «Երիտասարդութիւն» գեղանկարներում, որոնք էլ հենց 1965 թուին արժանացան արծաթէ մետալի եւ մինչեւ այսօր վերատպւում են միութեան եւ արտասահմանեան զանազան հանդէսների շապիկներին։
Սակայն Խաչատրեանի գեղանկարչական գործերի յաջողութիւնը նրան չօտարացրին իր իսկական սիրուց՝ գծանկարից։ Նաեւ շուտով հրաժարուեց գոյնից, հրաժարուեց լոյսը տարաբաժանելուց եւ աշխարհը լուսակներով՝ գոյներով վերստեղծելուց։ Խաչատրեանը ընտրեց առաւելագոյն դիմադրութեան ճանապարհը՝ աշխարհը վերստեղծեց միայն լոյսով եւ միագոյն գծով, ընդ որում գիծը դարձնելով լոյսին ձեւ տալու միջոց։ Նա ջանաց միայն լոյսի եւ գծի միջոցով հասնել գեղանկարչական արտայայտչականութեան, եւ ինչպէս վկայում են վերջին վեց տարիներին ստեղծուած դիմանկարներն ու նաթիւրմորտները, այդ ջանքերն իզուր չանցան։
Քիչ է ասել՝ իզուր չանցան, մանաւանդ եթէ խօսքը վերաբերւում է փոքրաչափ մատիտանկարներին։ Այս շարքի դիմանկարներում ու նաթիւրմորտներում նկարիչը հասել է մի այնպիսի որակի, մտքի ու զգացմունքների այն աստիճան խտացման, որ ձեւերով իրապաշտ պատկերները դիտողի մէջ յարուցում են անըմբռնելի ու բառերով չձեւակերպուող զգացումներ։ «Չորացած ծաղիկներով նաթիւրմորտ», «Կանացի դիմանկար», «Իմ կնոջ դիմանկարը», «Սալոմէ», «Ինքնանկար» եւ ուրիշ նման աշխատանքներ դիտողին համակում են գրեթէ նոյն զգացումներով, ինչ զգացումներով լցւում է առաջին անգամ սիրահարուած պատանին՝ իր սիրեցեալի հայեացքին հանդիպելիս։
Այդպիսի պատկերներ կարող է ստեղծել միայն կեանքը, արարիչ բնութիւնը անսահմանօրէն սիրող մարդը, միայն նա, ով իր բոլոր բջիջներով զգում է յաւիտենական գոյութեան հրաշքը, ով իրեն չի զատում բնութիւնից եւ ապրում է որպէս ամբողջականի կենդանի մի մասնիկը։ Պատահական չէ, որ Ռուդոլֆ Խաչատրեանը նկարում է միայն բնորդից։ Նա գեղեցիկը չի որոնում մտացածին պատկերներում։ Նկարիչը գեղեցիկը տեսնում է իր մէջ եւ իր շրջապատում։ Բնութիւնը ինքն արդէն գեղեցիկ է եւ ինքն է գեղեցիկի արարիչը, իսկ Խաչատրեանին տրուած է ամէն ինչ գեղեցիկ տեսնելու եւ նոյնքան գեղեցկօրէն վերատեսնելու երջանկութիւնը։
Խաչատրեանին հիմնականում զբաղեցնում է դիմանկարի ժանրը, որտեղ եւ առաւել տեսանելի է նրա մասնագիտական անզուգական վարպետութիւնը եւ բնորդին բացայայտելու ու կերպաւորելու անսպառ կարողութիւնը։
Իւրաքանչիւր անգամ Ռուդոլֆ Խաչատրեանի նոր աւարտուած գործը նայելիս թւում է, թէ արդէն անհնար է առաջ գնալը, թւում է՝ նա այս անգամ արդէն սպառել է բոլոր հնարաւորութիւնները, թւում է՝ նրա գիծը կատարելագործուելու տեղ չունի այլեւս, բայց յաջորդ աշխատանքով Ռ. Խաչատրեանը դարձեալ գերազանցում է իրեն եւ իր նախորդ գործը։ Նկարիչն իր այդ զարմանալի ինքնագերազանցումներով անսահման հաւատ է ներշնչում մարդու ներքին հնարաւորութիւնների հանդէպ։ Նա անընդհատ ապացուցում է, որ այդ հնարաւորութիւններն անսպառ են, եթէ սիրում ու հաւատում ես։ Միայն սիրով ու հաւատով կարելի է իր մէջ վերագտնել բնութիւնը ու ներդաշնակուել նրա գեղեցկութեանը։
Գրքային տեսութիւնների սիրահարները, ինչ-որ կանոններ սերտած եսազուրկ մոդայամոլները երկար ժամանակ չէին կարողանում ըմբռնել Խաչատրեանի վերադարձը իրապաշտութեան։ Նրանց համար առաւել ընդունելի ու գնահատելի էին նկարչի երիտասարդ տարիների փորձարարական գործերը, թէեւ, ամենայն հաւանականութեամբ, այդ գործերից նոյնպէս գլուխ չէին հանում։ Նրանք պարզապէս ձեւացնում են, թէ իրենք ժամանակակից մտածողութիւն ունեն եւ պարզամտօրէն ժամանակակից են համարում ամէն տարօրինակ ու արտառոց յօրինուածք։
Իսկ Խաչատրեանը, որ ուժեղ եւ ինքնուրոյն խառնուածք ունեցող ստեղծագործող է, հետեւելով իր ներքին ձայնին, յամառօրէն եւ առանց զիջումների հաստատեց իր ճշմարտութիւնը, որը, եթէ փորձենք բառերի վերածել, մօտաւորապէս կը հնչի այսպէս՝ «Ամէն ինչի չափանիշը արարիչ բնութիւնն է, եւ բնութեան դէմ գնալը ինքնասպանութեան պէս մի բան է»։
Ինչ էլ նկարում է Խաչատրեանը՝ մարդ, ծաղիկներ, ձուկ, սխտոր թէ կարտոֆիլ, միեւնոյնն է, նա ձգտում է բացայայտել ու բոլորին տեսանելի դարձնել բնութեան գեղեցկութիւնը։ Իսկ դա միշտ յաջողւում է նրան, որովհետեւ արուեստագէտը ամէն ինչին վերաբերւում է նոյն սրտով։
Երբեմն դիտողին կարող է թուալ, որ նա իտէալականացնում է մարդուն կամ որպէս բնորդ ընտրուած ծաղիկն ու ձուկը։ Բայց դա կարող է թուալ միայն նրանց, ովքեր չեն սիրում Խաչատրեանի սիրով, ովքեր, առհասարակ, մարդուն եւ իրերին չեն նայում սիրով ու հաւատով։
Անվերապահ սիրոյ արգասիք են Ռուդոլֆ Խաչատրեանի գրեթէ բոլոր աշխատանքները, յատկապէս մատիտով եւ սեպիայով արուած դիմանկարները, որոնցից մի քանիսը պատմական կամ առասպելական անձ են կերպաւորում։ Նման դէպքերում նոյնպէս նկարիչը օգտուել է բնորդից՝ այս կերպ աւելի ընդգծելով կերպար ստեղծելու իր արտակարգ կարողութիւնը։
Խաչատրեանի խորաթափանց հայեացքից թաքնուելու հնարաւորութիւն չկայ։ Նա օժտուած է մարդուն անմիջապէս եւ խորութեամբ ճանաչելու թանկագին ձիրքով։ Խաչատրեանը բնորդին պատկերում է ճշտութեամբ ու գրեթէ լուսանկարչական հաւաստիութեամբ, սակայն տեսանելի է դարձնում մարդու ամբողջ ներքինը, նրա ամբողջ հոգեկան հարստութիւնն ու ամենաբնութագրական յատկանիշները։ Նա այն աստիճան է բացայայտում մարդուն, որ երբեմն բնորդն ինքը՝ զարմացած ու անակնկալի եկած, Խաչատրեանի ստեղծած կերպարով սկսում է նորովի նայել իրեն։
Ոչ միայն իր ստեղծած պատկերների պարզութեամբ ու խորութեամբ, այլեւ իր աշխարհզգացողութեամբ ու խառնուածքով Խաչատրեանը յիշեցնում է մեր միջնադարի եւ վերածնութեան վարպետներին։ Նա ներքին հարազատութեամբ կապուած է Գեղարդ եւ Հռիփսիմէ ստեղծողներին, «Մոնա Լիզայի» անգերազանցելի հեղինակին։ Ռուդոլֆ Խաչատրեանը իր փառաւոր նախնիների եւ հոգեւոր ուսուցիչների նման կատարելապէս տիրապետում է նկարելու արհեստին ու ձգտում է նրանց մերձենալ նաեւ արուեստով։
Լուսանկարների տակ. «Ռ. Խաչատրեան կը մակագրէ», «Նատալիի դիմանկարը», «Ռ. Խաչատրեան․ Պատուհանին մօտ»։ Լուսանկարիչի անունը՝ […]։
Յովհաննէս Յարութիւնեան
Перевод с армянского
В прошлом году группа армянских художников была удостоена звания заслуженного художника республики. Среди получивших это почётное звание был и уже перешагнувший сорокалетний рубеж Рудольф Хачатрян, который давно занимает прочное место в современном армянском изобразительном искусстве.
Это место он завоевал независимо от бронзовой медали, полученной в 1959 году на Всемирной выставке в Вене, серебряной медали республиканской молодёжной выставки 1965 года и первой премии выставки 1970 года, посвящённой столетию Комитаса.
Получил бы Рудольф Хачатрян эти медали и премию или нет — всё равно ему было предназначено открыть новый путь в нашем искусстве и представить мир новым взглядом. Это новое мировосприятие было заметно уже в рисунках шестнадцати-семнадцатилетнего Хачатряна и в созданных семь-восемь лет спустя картинах «Материнство» и «Молодость». Именно они в 1965 году были отмечены серебряной медалью и до сих пор воспроизводятся на обложках различных советских и зарубежных журналов.
Однако успех его живописных произведений не отдалил Хачатряна от настоящей любви — рисунка. Вскоре он отказался от цвета, от разложения света и воссоздания мира при помощи красок. Хачатрян выбрал путь наибольшего сопротивления: решил воссоздавать мир одним лишь светом и одноцветной линией, превратив линию в средство придания свету формы. Он стремился светом и линией достичь живописной выразительности. Портреты и натюрморты последних шести лет свидетельствуют, что эти усилия не пропали даром. Особенно это относится к небольшим карандашным рисункам. В них художник достиг такого качества и такой концентрации мысли и чувства, что реалистические по форме изображения вызывают у зрителя чувства, которые невозможно постичь и выразить словами.
«Натюрморт с засохшими цветами», «Женский портрет», «Портрет моей жены», «Саломея», «Автопортрет» и другие подобные произведения наполняют зрителя почти теми же переживаниями, какие испытывает впервые влюбившийся юноша, встречаясь со взглядом любимой. Подобные образы способен создавать лишь человек, безгранично любящий жизнь и творящую природу; человек, ощущающий каждой клеткой чудо вечного существования, не отделяющий себя от природы и живущий как её цельная, живая частица.
Не случайно Рудольф Хачатрян рисует только с натуры. Он не ищет прекрасное в вымышленных образах. Художник видит красоту внутри себя и в своём окружении. Природа уже прекрасна сама по себе и сама создаёт прекрасное; Хачатряну же дано счастье видеть всё прекрасным и столь же прекрасно воссоздавать увиденное.
Главным образом Хачатряна занимает жанр портрета. Здесь особенно заметны его непревзойдённое профессиональное мастерство и неисчерпаемая способность раскрывать и воплощать модель.
Каждый раз, глядя на новую законченную работу Рудольфа Хачатряна, кажется, что дальше идти уже невозможно, что на этот раз он исчерпал все возможности и линии больше некуда совершенствоваться. Но следующей работой художник вновь превосходит самого себя и предыдущее произведение. Этим удивительным постоянным самопревосхождением он внушает безграничную веру во внутренние возможности человека. Он непрерывно доказывает, что эти возможности неисчерпаемы, если любишь и веришь. Только любовью и верой можно вновь обрести внутри себя природу и прийти в гармонию с её красотой.
Поклонники книжных теорий и безликие приверженцы моды, выучившие несколько правил, долго не могли понять возвращение Хачатряна к реализму. Им казались более приемлемыми и достойными одобрения экспериментальные работы молодого художника, хотя, по всей вероятности, они не понимали и их. Они лишь делали вид, будто обладают современным мышлением, и простодушно считали современным всякое странное и экстравагантное измышление. Хачатрян же — художник сильного и самостоятельного характера. Следуя внутреннему голосу, он упорно и бескомпромиссно утверждал свою истину. Если перевести её в слова, она прозвучала бы приблизительно так: «Мера всего — творящая природа, а идти против природы подобно самоубийству».
Что бы ни изображал Хачатрян — человека, цветы, рыбу, чеснок или картофель, — он стремится раскрыть и сделать для всех видимой красоту натуры. Это ему неизменно удаётся, потому что художник ко всему относится с одинаковой любовью.
Иногда зрителю может показаться, что он идеализирует человека либо выбранные в качестве модели цветок или рыбу. Но так может показаться лишь тем, кто не умеет любить любовью Хачатряна и вообще не смотрит на человека и вещи с любовью и верой.
Плодами безусловной любви являются почти все произведения Рудольфа Хачатряна, особенно исполненные карандашом и сепией портреты. Некоторые из них представляют исторических или мифологических персонажей. И в этих случаях художник пользовался живой моделью, ещё раз подчёркивая исключительную способность создавать образ.
От проницательного взгляда Хачатряна скрыться невозможно. Он наделён драгоценным даром мгновенно и глубоко понимать человека. Художник изображает модель точно, почти с фотографической достоверностью, но одновременно делает видимыми весь внутренний мир человека, его духовное богатство и наиболее характерные особенности. Он раскрывает человека настолько глубоко, что иногда сама модель, удивлённая и застигнутая врасплох, благодаря созданному Хачатряном образу начинает смотреть на себя по-новому.
Не только простотой и глубиной образов, но и мировосприятием и художественным темпераментом Хачатрян напоминает мастеров нашего Средневековья и Возрождения. Его внутреннее родство связывает его с создателями Гегарда и Рипсиме, с непревзойдённым автором «Моны Лизы». Подобно своим славным предкам и духовным наставникам, Рудольф Хачатрян в совершенстве владеет искусством рисунка и стремится приблизиться к ним также уровнем своего искусства.
Ованнес Арутюнян
Translated from Armenian
Last year a group of Armenian artists received the republic’s title of Honoured Artist. Among them was Rudolf Khachatryan, already past the age of forty, who had long occupied an established place in contemporary Armenian visual art.
He earned that place independently of the bronze medal won at the 1959 World Exhibition in Vienna, the silver medal at the 1965 republican youth exhibition, and first prize at the 1970 exhibition devoted to the centenary of Komitas.
Whether or not Rudolf Khachatryan had won those medals and the prize, he was destined to open a new path in our art and to present the world through a new gaze. This new vision was already visible in drawings made when he was sixteen or seventeen, and in the paintings Motherhood and Youth, created seven or eight years later. Those paintings received the silver medal in 1965 and continue to be reproduced on the covers of various Soviet and foreign periodicals.
Yet the success of his paintings did not estrange Khachatryan from his true love—drawing. He soon abandoned colour, the division of light, and the recreation of the world through colours. Khachatryan chose the path of greatest resistance: to recreate the world through light alone and a monochrome line, making line a means of giving form to light. He sought to attain painterly expressiveness through light and line. The portraits and still lifes created during the preceding six years show that these efforts were not wasted. This is especially true of the small pencil drawings. In them he attained such quality and such a concentration of thought and feeling that images realistic in form arouse emotions which cannot be comprehended or put into words.
Still Life with Dried Flowers, Portrait of a Woman, Portrait of My Wife, Salome, Self-Portrait, and similar works fill the viewer with almost the same feelings experienced by a young man in love for the first time when he meets his beloved’s gaze. Such images can be created only by someone who loves life and creative nature without limit, who feels with every cell the miracle of eternal existence, does not separate himself from nature, and lives as one whole and living particle of it.
It is no accident that Rudolf Khachatryan draws only from life. He does not seek beauty in invented images. The artist sees beauty within himself and in his surroundings. Nature is already beautiful in itself and is itself the creator of beauty; Khachatryan has been granted the happiness of seeing everything as beautiful and recreating it with equal beauty.
Khachatryan is occupied above all with portraiture. Here his unsurpassed professional skill and inexhaustible capacity to reveal and embody the sitter are most clearly visible.
Each time one looks at a newly completed work by Rudolf Khachatryan, it seems that further progress is impossible, that he has now exhausted every possibility and that his line has no room left for perfection. Yet with the next work he again surpasses himself and the preceding picture. Through this astonishing, constant self-surpassing he inspires boundless faith in humanity’s inner capacities. He continually proves that these capacities are inexhaustible if one loves and believes. Only through love and faith can one rediscover nature within oneself and enter into harmony with its beauty.
Devotees of bookish theories and faceless followers of fashion, who had memorised a few rules, were long unable to understand Khachatryan’s return to realism. They considered the young artist’s experimental works more acceptable and praiseworthy, although in all probability they did not understand those either. They merely pretended to possess contemporary thought and naively regarded every strange and extravagant invention as modern. Khachatryan, however, is an artist of strong and independent character. Following his inner voice, he persistently and uncompromisingly asserted his truth. Put into words, it would sound approximately like this: “Creative nature is the measure of all things, and to go against nature is a form of suicide.”
Whatever Khachatryan depicts—a person, flowers, a fish, garlic, or a potato—he seeks to reveal and make visible to everyone the beauty of the subject. He invariably succeeds because the artist approaches everything with the same love.
At times viewers may think that he idealises a person, or a flower or fish chosen as his model. Yet only those who cannot love with Khachatryan’s love, and who do not look at people and things with love and faith, can think so.
Almost all Rudolf Khachatryan’s works are the fruit of unconditional love, especially the portraits executed in pencil and sepia. Several represent historical or mythological figures. In these cases too he used a living model, further demonstrating his exceptional ability to create an image.
There is no hiding from Khachatryan’s penetrating gaze. He possesses the precious gift of understanding a person immediately and profoundly. He depicts the sitter with precision and almost photographic fidelity, yet simultaneously makes visible the person’s entire inner world, spiritual richness, and most characteristic qualities. He reveals a person so deeply that the sitter, surprised and caught unawares, may begin to see himself or herself anew through the image Khachatryan has created.
In the simplicity and depth of his images, as well as in his vision of the world and artistic temperament, Khachatryan recalls the masters of our Middle Ages and the Renaissance. An inner kinship connects him with the creators of Geghard and Hripsime and with the unsurpassed author of the Mona Lisa. Like his glorious forebears and spiritual teachers, Rudolf Khachatryan has mastered the art of drawing and seeks to approach them through the stature of his art as well.
Hovhannes Harutyunyan
