Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Интервью с Ж.Карзу
Interview with Jean Carzou
Լույսի հավերժ երիտասարդ նկարիչը
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
ԼՈՒՅՍԻ ՀԱՎԵՐԺ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՆԿԱՐԻՉԸ
Փարիզի փոստը ծրար բերեց Ֆրանսիայի գեղարվեստի ակադեմիայից՝ «Գառզուն՝ լույսի նկարիչը» վավերագրական կինոֆիլմի պրեմիերային մասնակցելու հրավերով: Կտավի և վրձնի ամեն վարպետ չէ, որ Ֆրանսիայում այդպիսի պատվի է արժանանում՝ կենդանության օրոք լիամետրաժ վավերագրական ֆիլմ տեսնել սեփական ստեղծագործության մասին: Գառզուն ժամանակակից Ֆրանսիայի խոշորագույն գեղանկարիչներից մեկն է: Այդ են վկայում ամենանշանավոր թանգարաններում ու պատկերասրահներում կազմակերպված նրա ցուցահանդեսները, Ֆրանսիայի գեղարվեստի ակադեմիայում ընտրվելը, արժանի պարգևները:
…Եթե Սենա գետի վրայով, Լուվրի թանգարանի մոտից դուրս գանք «Պոն դեզար»՝ արվեստների կամուրջ, մեր առջև կբացվի Ֆրանսիայի ակադեմիայի պալատի ընդարձակ կիսաշրջանը: Երկրի բարձրագույն գիտական ատյանը գտնվում է այդ շինության մեջ, որը կառուցված է 18-րդ դարի ֆրանսիական բարոկկոյի ոճով և Փարիզի տեսարժան վայրերից մեկն է: 1805 թվականին այստեղ փոխադրվեց ակադեմիան, որը 1635 թվականին հիմնել էր կարդինալ Ռիշելյոն: Եթե ճշգրիտ ասենք, «Ակադեմի Ֆրանսեզը» (Ֆրանսիայի ակադեմիան) ինստիտուտի մեջ մտնող բազմաթիվ կազմակերպություններից մեկն է միայն: Բացի քառասուն «անմահների» այդ արտոնյալ և բացառիկ հեղինակավոր շրջանից, ինստիտուտի մեջ մտնում են գիտությունների ակադեմիան, մակագրությունների և բանասիրության ակադեմիան, գեղեցիկ արվեստների ակադեմիան, քաղաքական և բարոյական գիտությունների ակադեմիան…
Ակադեմիայում էր հավաքվել Ֆրանսիայի արվեստի ընտրանին՝ նշանավոր նկարիչներ, արվեստաբաններ, երաժիշտներ, քանդակագործներ։ Նրանցից գրեթե յուրաքանչյուրի դարձածալին վարդ կար կամ ժապավեն, որը վկայում էր նրանց պարգևների ու վաստակի մասին. դա պատվո լեգեոնի շքանշանն է, «Ակադեմիական դափնիներ» և այլն։ Հրավիրված էին նաև լրագրողներ։
Էկրանը մեզ տեղափոխում է ամռան մի օր: Տպավորիչ պատկեր. մուտքի ընդարձակ դռնից դանդաղորեն դուրս է լողում մի հսկայական կտավ, որի վրա իշխում է տարերքի մոլեգնությունը: Իր հոգեզավակի առջևից հանդիսավորապես և հպարտորեն քայլում է նկարիչը: Ամառային քամին ծածանում է նրա ճերմակ մազերը, հոգնած դեմքին՝ դյուրությամբ բացատրելի հուզմունք կա. չէ որ Ռասպայ ճեմափողոցի հանգրվանից հեռանում են այն կտավները, որոնք այստեղ են անցկացրել իրենց ամբողջ կյանքը…
— Այս գործերից յուրաքանչյուրի հետ, լինի դա մեծ, թե փոքր, կապված է իմ ամբողջ կյանքը, — ասում է Գառզուն: — Ամեն մի վրձնահարվածով, ամեն մի գծիկով ես ինձ համար հայտնաբերում էի բնության նոր գաղտնիքներ, հասու լինում մարդկային հանճարի անհայտ կողմերին: Ուստի և ինձ համար շատ ծանր էր նրանցից բաժանվելը…
Կտավները խնամքով դարսում են բեռնատարների մեջ, որոնք դրանք կհասցնեն նոր գրանցման վայրը՝ Վանս: Դա ոչ մեծ առողջարանային քաղաք է, որը գտնվում է Լազուր ափի այնպիսի մարգարիտների միջև, ինչպիսիք են Կաննը, Նիցան, Անտիբը: Բացի իր առողջարանային հնարավորություններից, Վանսը լայնորեն հայտնի է որպես նկարիչների սիրելի քաղաք: Տարբեր տարիներ այնտեղ ապրել ու ստեղծագործել են Ամեդեո Մոդիլյանին, Անրի Մատիսը, Մարկ Շագալը, Ֆերնան Լեժեն, Ռաուլ Դյուֆին: Ինչպես որ իր անվանի եղբայրակիցները, Գառզուն նույնպես այդտեղ հաճախ է մեկուսանում Փարիզի հավերժական իրարանցումից, քաղաքային աղմուկից, անթիվ-անհամար գործերից, բազմաթիվ հեռախոսազանգերից ու տեսակցություններից: «Փախչում եմ Փարիզից», — կես-լուրջ, կես-կատակ հաճախ ասում է Գառզուն:
1984 թվականին նկարիչն ընտրվել է Վանսի պատվավոր քաղաքացի, իսկ երկու տարի անց տեղական թանգարանի գլխավոր ֆոնդապահը նրան առաջարկում է ցուցադրանք ստեղծել հսկայական Վիլնև դղյակում։ Այդ պատկառելի կառույցը հայրենի քաղաքին է կտակել նախկին քաղաքագլուխը։
Թանգարանն ընդգրկում է Գառզուի կեսդարյա ստեղծագործական ուղին: Նրա հինգ մեծ սրահներում ցուցադրված է քառասուն կտավ, 50 ջրաներկ աշխատանք, մատիտով, գուաշով կատարված 50 նկար, բազմաթիվ փորագրանկարներ: Մոտ ժամանակներս կավարտվի կամարապատ երկու եկեղեցային սրահների հարդարումը, որոնք կառուցված են հին հռոմեական շինությունների հիմքի վրա: Այստեղ ցուցադրվելու են քանդակներ ու խեցեղեն, թատերական դեկորացիաներ:
…Հեռավոր 1907 թվականի առաջին օրը Սիրիայի Հալեպ քաղաքում քաղաքային լուսանկարչի ընտանիքում արու զավակ ծնվեց: Ի դեպ, նրա ազգանվան գաղտնիքը բավական պարզ է. Գառզուն Գառնիկ Զուլումյանի կրճատ ձևն է: Նրա ծնողները՝ Հայկանուշ Թաշչյանը և այդ կողմերում հայտնի լուսանկարիչ Հարություն Զուլումյանը, Արարատի նախալեռներից էին փախել՝ փրկվելով սուլթանական արյունոտ յաթաղանից: Հորից վաղ զրկվելով, նա օգնում էր մորը, որը շարունակում էր պահել հոր լուսանկարչատունը։ Կարիքն ընտանիքին ստիպեց տեղափոխվել Եգիպտոս՝ ազգականների մոտ: Այդտեղ Գառնիկը սովորում էր տեղի հայկական վարժարանում, այնուհետև գործուղվեց Փարիզ՝ ճարտարապետության դպրոց: Ուսման հետ միաժամանակ նա հաճախում էր Մոնպառնասում գտնվող Գրանդ Շոմիեռ գեղարվեստի ակադեմիան: Բացի դրանից, դիտելով Փարիզի հռչակավոր թանգարաններն ու պատկերասրահները, նա հասկացավ, որ իր կիրքը գեղանկարն է ու գծանկարը՝ վրձինն ու մատիտը:
Գառզուի մուտքը գեղանկարչություն տեղի ունեցավ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի տարիներին: 1933 թվականին՝ Գերմանիայում նացիզմի իշխանության գլուխ անցնելուց քիչ հետո, Փարիզի գլխավոր թերթերից մեկում՝ «Կոմեդիայում», հրապարակվեց Հիտլերի ծաղրանկարը: Նկարի տակ դրված էր Գառզուի ստորագրությունը: 54 տարի անց նկարիչը ոչ առանց հպարտության իր թանգարանի բացման ժամանակ կասի. «Ես ծաղրել եմ չարագույժ Հիտլերին»:
1939 թվականին բացվեց նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը: Այդ ժամանակից ի վեր նրա աշխատանքները ցուցադրվում էին Ֆրանսիայի նկարիչների բոլոր խոշորագույն ցուցահանդեսներում, նկարչի աշխատանքներ զարդարում են աշխարհի լավագույն թանգարանները, միջազգային կազմակերպությունների հավաքածուները: Դեռ ևս 33 տարի առաջ այստեղի գեղարվեստական հանդեսներից մեկի անցկացրած հարցման արդյունքներով Գառզուն ճանաչվել էր Ֆրանսիայի հետպատերազմյան շրջանի լավագույն գեղանկարիչը:
Գառզուի կենսագրության կարևոր փուլեր դարձան Սովետական Միություն նրա կատարած ուղևորությունները: 1966 թվականին Երևանում բացվեց նրա աշխատանքների ցուցահանդեսը, որի ժամանակ նա ծանոթացավ Մարտիրոս Սարյանի հետ: Տասնութ տարի հետո նա նորից եկավ Երևան, որտեղ նրան հանձնվեց Մարտիրոս Սարյանի անվան մրցանակը, որով Հայաստանի նկարիչների միությունը նշում է մայր հայրենիքի և ճակատագրի բերումով աշխարհով մեկ ցրված նրա որդիների ու դուստրերի կապերի ամրապնդմանը նպաստող սփյուռքահայերի ծառայությունը: «Ես այդ պարգևը հպարտությամբ կկրեմ պատվո լեգեոնի շքանշանի կողքին», — հայտարարել է նա այն ժամանակ:
1984 թվականի հունիսին Մոսկվայում՝ Կուզնեցկի մոստում գտնվող նկարիչների միության ցուցասրահում, մեծ հաջողությամբ անցավ նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը: Վարպետը հիացած էր մոսկվացիների ընդունելությամբ, հենց Մոսկվայով, Կարմիր հրապարակով: Գառզուն եղավ Կրեմլում, Կուսկովոյի դաստակերտում գտնվող հախճապակու և ապակու թանգարանում, մեծ հետաքրքրությամբ դիտեց սովետական մայրաքաղաքի տեսարժան վայրերը:
…Եկել եմ Գառզուի արվեստանոց՝ Ռասպայ բուլվարում: Ուրախությամբ հրավիրում է ներս: Մենք անցնում ենք կիպ իրար կողքի դրված կտավների, նկարների, ճեպանկարների, ուրվանկարների շարքի միջով: Պատի երկայնքով երկար պահարաններ են, որոնք լեփ-լեցուն են արվեստին վերաբերող գրքերով, ալբոմներով, բոլոր մայրցամաքների տասնյակ անհատական ցուցահանդեսների բազմաթիվ կատալոգներով: Ինչպես և բնակարանում, նկարչի արվեստանոցի մի ամբողջ սենյակ հատկացված է գեղարվեստական գրականությանը: Այստեղ ժամանակակից ֆրանսիական գրականության դասականների երկերի ժողովածուներ են, դասականներ, որոնց հետ Գառզուին կապել և կապում է հին բարեկամությունը:
Սենյակի անկյունում մի մոդել է գտնվում, որը դժվար է տարբերել մարդուց: Նրա վրա ամենատարբեր գույների գործվածքներ, կտորներ են գցված: Ըստ երևույթին, նկարիչը դրանցով իր ապագա ներկապնակի նրբերանգներն է ընտրում:
Գառզուն հարցուփորձ է անում երևանյան նորությունների մասին, հետաքրքրվում է մշակույթի սովետական ֆոնդի գործունեությամբ, որի մասին լսել է, ցուցահանդեսներով: Մեկնում եմ նրան Երևանից բերած Միսակ Մեծարենցի նոր ժողովածուն: Գառզուն գոհ է.
— Մեծարենցին շատ եմ սիրում: Նա ինձ համար ամեն ինչ է:
— Տարիքն ահավոր բան է, — ասաց Գառզուն մեր վերջին հանդիպման ժամանակ: — Շատերին զարմացնում է այս տարիքում իմ շարժունությունը: Իսկ ինքս երբեմն հուսահատության գիրկն եմ ընկնում. չէ՞ որ այնքա՜ն ստեղծագործական պլաններ, այնքա՜ն ծրագրեր ունեմ: Ընդհանրապես, իր յուրաքանչյուր հոբելյանի ժամանակ մարդը հանրագումարի է բերում իր գործունեությունը: Երիտասարդի համար էլ նրա քսանամյակը որոշակի գագաթ է, որից նա հետադարձ հայացք է ձգում անցյալին, — ասում է Գառզուն: — Առհասարակ նկատում եմ, որ որքան անցնում են տարիները, այնքան չարված գործեր, չիրականացված մտահղացումներ են մնում: Ահա և ինձ թվում է, որ 80 տարեկանում ես ոչինչ չհասցրի անել, որ ամեն ինչ դեռ առջևում է:
— Ժամանակակից արվեստը ինձ խիստ հոռետեսական է թվում, — շարունակում է Գառզուն, — որովհետև դուրս է եկել իր դասական սահմաններից: Այն, ինչը բոլորին հիացնում է ժամանակակից վարպետների աշխատանքներում, չէ՞ որ ծաղրուծանակ է գեղանկարչության կանոնների նկատմամբ: Վերցնենք, օրինակ, դիմանկարի ժանրը: Եթե առաջներում դա մարդու արտաքինը վերստեղծելու միակ հնարավորությունն էր, ապա լուսանկարի ծնունդով այդ, թվում է, ավանդական ժանրը կորցրեց իր նշանակությունը: Հեռուստատեսությունը, կինոն, տեսա- և լուսանկարչական տեխնիկան հանգեցրին այն բանին, որ մենք՝ նկարիչներս, մի կողմ ենք քաշվել: Ես տենչում եմ անցյալ դարի գեղանկարչության վերադարձը, և, որպես արվեստի մարդ, ես երազում եմ այն դերի վերածնման մասին, որ անցյալում խաղում էին գեղանկարիչները:
Նկարիչները երբեք չեն եղել զվարճացնողներ, հասարակության հիմար խեղկատակներ, ինչպես դա ուզում են ներկայացնել ոմանք: Կոմպոզիտորի, երգչի, գրողի նման մենք արտահայտում ենք մեր զգացմունքները, մեր մտքերը: Իմ խորին համոզմամբ, արվեստը պետք է մխիթարի, բավականություն պատճառի մարդկանց: Իսկ այստեղ՝ Արևմուտքում, նկարիչներին վերածում են ծաղրածուների, աճպարարների, նրանք դառնում են զվարճանքի միջոց: Եթե այսպես շարունակվի, ապա այսօրվա գեղանկարչությունը կանհետանա, անցյալի հուշ կդառնա:
Դրա պատճառը մի կողմից աստիճանական անկումն է, բարքերի անկումը, ամեն մի արգելք հանելը: Արևմուտքում արվեստը այն բանի հայելին է, ինչ տեղի է ունենում: Նայեցեք շուրջը. ավազակություն, բռնություն, հարձակումներ, կողոպուտներ: Նայեցեք, թե ինչ է տեղի ունենում Մերձավոր Արևելքում, ինչի է վերածվել Լիբանանը: Քաղաքակրթությունը թևակոխել է իր գոյության ահավոր փուլը: Հիրավի, ահավոր են հենց մարդու կողմից ստեղծված բնաջնջման միջոցները: Իսկ եթե այդ միջոցներն օգտագործվեն ազնիվ նպատակներով, ապա կարելի է երկիրը դրախտ դարձնել: Գուցե ես որպես նկարիչ ամեն ինչ չէ, որ հասկանում եմ, բայց համոզված եմ, որ ամեն ինչ կախված է մեզնից՝ մարդկանցից: Իմ տագնապալի զգացումները դրսևորվում են իմ կտավներում. ավերված ամրոցներ և տաճարներ, թնդանոթներ, երևակայական տարածություններում թրև եկող մարդիկ:
— Սիրում եմ ռուսական բալետը, — ասում է նկարիչը: — Ինձ համար մեծ բավականություն էր ու պատիվ Փարիզում վերջերս կայացած ՍՍՀՄ պետական ակադեմիական Մեծ թատրոնի հյուրախաղերի ազդագրերի ձևավորումը:
Առհասարակ նա արդյունավետ է աշխատում ազդագրի ժանրի բնագավառում։ Այսպես, «Քաղաքի փողոց» ցուցահանդեսի լեյտմոտիվը Գառզուի ստեղծած պլակատն էր։ 1975 թվականին կայացած այդ ցուցահանդեսում իրենց աշխատանքներն էին ներկայացրել աշխարհի շատ երկրների նկարիչներ։
Մեր զրուցակցի ստեղծագործության բավականաչափ կարևոր մյուս կողմը թատերական բեմանկարներն ու կոստյումներն են: Նա Փարիզի «Գրանդ օպերայում», «Կոմեդի Ֆրանսեզում», «Տեատր դյու Պարիում» միայն յոթ ներկայացում է ձևավորել, բայց, մասնագետների կարծիքով, դրանք բավական են Գառզուին ևս լուրջ բեմանկարիչ համարելու համար:
Կամա թե ակամա մեր զրույցի թեման անցնում է մայր հայրենիքին:
— Մեզանից հեռացել են երկու մեծերը՝ Մարտիրոս Սարյանն ու Երվանդ Քոչարը, — խորհում է Գառզուն: — Նրանցից հետո հանդես է եկել նոր սերնդի նկարիչների մի ամբողջ համաստեղություն. նրանց մեջ՝ մեծ Մինասը և Հակոբ Հակոբյանը: Երևանում՝ ժամանակակից կերպարվեստի թանգարանում, ես տեսա շատ գեղանկարիչների տաղանդավոր աշխատանքներ: Այժմ բոլոր հնարավորությունները կան իսկական հայկական արվեստը զարգացնելու համար: Մինասը այդպիսի բնիկ հայկական արվեստի ամենավառ ներկայացուցիչն է, հայկական են նրա գույները, ձևերը:
Մոսկվայում մեծ հաճույքով դիտեցի Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ցուցահանդեսը: Այդ նկարիչը զարմանալի վարպետությամբ է օժտված, նա հիշեցնում է անցյալի մեծանուն վարպետներին: Ես սիրում եմ նրա մեծ ու լուրջ տաղանդը, որը աչքի է ընկնում ժամանակակից գեղանկարչության արտաքին պաճուճանքների ֆոնի վրա: Նրա դիմանկարները շատ հոգեբանական են, դա իսկական վարպետի գործ է: Ես այդպես էլ գրեցի ցուցահանդեսի տպավորությունների գրքում. «Բյուր շնորհավորանքներ»:
Երբ վրձին կամ մատիտ եմ վերցնում ձեռքս, ինչ-որ խթանի պահանջ եմ զգում: Այդպիսի խթան ինձ համար դասական երաժշտությունն է՝ Կոմիտաս, Եկմալյան: Այդ անմահ եղանակներն ինձ մեծ հուզմունք են պատճառում, բայց և մեծ կորով են ստեղծագործ աշխատանքում. ընդհանրապես, հայերիս երաժշտությունը շատ մելամաղձոտ է, այդ մելամաղձոտությունը չկա աշխարհիս և ոչ մի երաժշտական մշակույթի մեջ:
Իմ նախնիների հայրենիքը՝ Հայաստանը, հավասարազոր է մշտապես փայլող արեգակի: Դա մեր անցյալն է, ներկան և ապագան: Երբ տեսնում ես Հայաստանի այսօրվա հաջողություններն ու նորակառույցները, համակվում ես անսահման հպարտությամբ:
…Վերստին մտովի անդրադառնում եմ Գառզուի մասին նկարահանված կինոնկարին: Թանգարանի բացման արարողությանը ներկա գտնված Ֆրանսիայի կուլտուրայի և հաղորդակցությունների մինիստրը Գառզուին անվանեց Ֆրանսիայի ժամանակակից արվեստի այն գործիչներից մեկը, որոնք իրենց և ամբողջ ֆրանսիական մշակույթին կենսունակություն և թարմություն են հաղորդում, հնարավորություն են ընձեռում լինել աշխարհի մեծ մշակույթների ավանգարդում: Հետո երիտասարդ մինիստրը երկար սեղմում էր հուզված նկարչի ձեռքը:
— Ես ուզում եմ, որ իմ դրած քարն էլ լինի մարդու մշակութային արժեքների ամրոցի պատի մեջ, ուզում եմ մասնակցություն ունենալ թանգարանների կյանքում, որոնք իրենց կամարների ներքո ժողովել են մեր դարի արվեստի հսկաների՝ Պիկասոյի, Մատիսի, Լեժեի, Շագալի ստեղծագործությունները: Նկարիչներ, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի պաշտպանել է մեր դարաշրջանը բարբարոսության վերադարձից: Դարեր շարունակ մարդկությունը մարտնչել է անձավներից դուրս գալու համար, իսկ այժմ այն տպավորությունն է ստեղծվում, թե դժոխային ուժերը ջանում են նորից մարդկանց նետել նոր անձավներ՝ մանրէազերծված, բարեկլիմայած օդով ու վերելակներով:
— Ես ուզում եմ, — վերջում ասաց Գառզուն, — որ այցելեք իմ թանգարանը, մտնեք ներս և դռների հետևում թողնեք ձեր հոգսերն ու ցավերը, որպեսզի դա լինի, ինչպես ասել է Անրի դը Մոնթերլանը, «Երջանկության ևս մեկ քայլ այն բանից առաջ, երբ, ավաղ, այս հիանալի հողը մարդկանց անմտության հետևանքով անապատի կվերածվի»:
ՏԻԳՐԱՆ ԼԻԼՈՅԱՆ Փարիզ — Մոսկվա — Երևան Լուսանկարները՝ հեղինակի
Перевод с армянского
ВЕЧНО МОЛОДОЙ ХУДОЖНИК СВЕТА
Парижская почта принесла конверт из Академии изящных искусств Франции — с приглашением на премьеру документального фильма «Карзу — художник света». Не всякий мастер холста и кисти удостаивается во Франции такой чести — при жизни увидеть полнометражный документальный фильм о собственном творчестве. Карзу — один из крупнейших живописцев современной Франции. Об этом свидетельствуют его выставки, устроенные в самых знаменитых музеях и галереях, избрание во Французскую академию изящных искусств, заслуженные награды.
…Если, выйдя от Лувра, перейти через Сену по «Пон-дез-Ар», мосту искусств, перед нашим взором откроется широкий полукруг дворца Французской академии. Высшее научное учреждение страны находится в этом здании, построенном в стиле французского барокко XVIII века и являющемся одной из достопримечательностей Парижа. В 1805 году сюда переехала академия, основанная в 1635 году кардиналом Ришельё. И скажем точнее: «Академи Франсез» (Французская академия) — лишь одна из многих организаций, входящих в Институт. Кроме этого привилегированного и исключительно авторитетного круга сорока «бессмертных», в Институт входят Академия наук, Академия надписей и словесности, Академия изящных искусств, Академия политических и нравственных наук…
В Академии собрался цвет французского искусства: известные художники, искусствоведы, музыканты, скульпторы. Почти у каждого на лацкане была розетка или ленточка, свидетельствующая о наградах и заслугах: орден Почётного легиона, «Академические лавры» и другие. Были приглашены и журналисты.
Экран переносит нас в летний день. Впечатляющая картина: из широкой входной двери медленно выплывает огромный холст, на котором царит неистовство стихии. Впереди своего детища торжественно и гордо шагает художник. Летний ветер колышет его седые волосы, на усталом лице — легко объяснимое волнение: ведь от пристанища на бульваре Распай уезжают те холсты, которые провели здесь всю свою жизнь…
— С каждой из этих работ, будь она большая или малая, связана вся моя жизнь, — говорит Карзу. — Каждым мазком, каждой чёрточкой я открывал для себя новые тайны природы, постигал неведомые стороны человеческого гения. Потому и расставаться с ними мне было очень тяжело…
Холсты бережно укладывают в грузовики, которые доставят их к новому месту прописки — в Ванс. Это небольшой курортный городок, расположенный среди таких жемчужин Лазурного берега, как Канны, Ницца, Антиб. Помимо своих курортных возможностей, Ванс широко известен как излюбленный город художников. В разные годы там жили и работали Амедео Модильяни, Анри Матисс, Марк Шагал, Фернан Леже, Рауль Дюфи. Подобно своим знаменитым собратьям, и Карзу часто уединяется там от вечной парижской суеты, городского шума, бесчисленных дел, многочисленных телефонных звонков и встреч. «Бегу из Парижа», — полусерьёзно-полушутя часто говорит Карзу.
В 1984 году художник был избран почётным гражданином Ванса, а два года спустя главный хранитель местного музея предложил ему создать экспозицию в огромном замке Вильнёв. Это внушительное здание завещал родному городу бывший мэр.
Музей охватывает полувековой творческий путь Карзу. В его пяти больших залах выставлено сорок холстов, 50 акварелей, 50 рисунков, исполненных карандашом и гуашью, множество гравюр. В ближайшее время будет завершено убранство двух сводчатых церковных залов, построенных на основании старых римских сооружений. Здесь будут выставлены скульптуры и керамика, театральные декорации.
…В первый день далёкого 1907 года в сирийском городе Алеппо в семье городского фотографа родился мальчик. Кстати, тайна его фамилии довольно проста: Карзу — сокращённая форма от Гарник Зулумян. Его родители — Айкануш Ташчян и известный в тех краях фотограф Арутюн Зулумян — бежали с предгорий Арарата, спасаясь от кровавого султанского ятагана. Рано лишившись отца, он помогал матери, продолжавшей содержать отцовское фотоателье. Нужда заставила семью переехать в Египет к родственникам. Там Гарник учился в местной армянской школе, а затем был направлен в Париж, в школу архитектуры. Одновременно он посещал находившуюся на Монпарнасе академию художеств Гранд-Шомьер. Кроме того, разглядывая знаменитые музеи и галереи Парижа, он понял, что его страсть — живопись и рисунок, кисть и карандаш.
Вступление Карзу в живопись произошло в годы мирового экономического кризиса. В 1933 году, вскоре после прихода нацизма к власти в Германии, в одной из парижских ведущих газет — в «Комедиа» — была опубликована карикатура на Гитлера. Под рисунком стояла подпись Карзу. Пятьдесят четыре года спустя художник не без гордости скажет при открытии своего музея: «Я высмеивал зловещего Гитлера».
В 1939 году открылась его первая персональная выставка. С тех пор его работы выставлялись во всех крупнейших выставках художников Франции, работы художника украшают лучшие музеи мира, коллекции международных организаций. Ещё 33 лет назад, по результатам опроса, проведённого одним из здешних художественных журналов, Карзу был признан лучшим живописцем послевоенной Франции.
Важными этапами биографии Карзу стали его поездки в Советский Союз. В 1966 году в Ереване открылась выставка его работ, во время которой он познакомился с Мартиросом Сарьяном . Восемнадцать лет спустя он снова приехал в Ереван, где ему была вручена премия имени Мартироса Сарьяна, которой Союз художников Армении отмечает заслуги армян диаспоры, способствующих укреплению связей матери-родины с её сыновьями и дочерьми, волею судьбы рассеянными по всему миру. «Я с гордостью буду носить эту награду рядом с орденом Почётного легиона», — заявил он тогда.
В июне 1984 года в Москве, в выставочном зале Союза художников на Кузнецком мосту, с большим успехом прошла его первая персональная выставка. Мастер был восхищён приёмом москвичей, самой Москвой, Красной площадью. Карзу побывал в Кремле, в музее фарфора и стекла в усадьбе Кусково, с большим интересом осмотрел достопримечательности советской столицы.
…Я пришёл в мастерскую Карзу на бульваре Распай. Он с радостью приглашает внутрь. Мы проходим между плотно поставленными рядами холстов, картин, эскизов, набросков. Вдоль стены — длинные шкафы, битком набитые книгами по искусству, альбомами, многочисленными каталогами десятков персональных выставок на всех континентах. Как и в квартире, целая комната мастерской художника отведена под художественную литературу. Здесь собрания сочинений классиков современной французской литературы — классиков, с которыми Карзу связывала и связывает давняя дружба.
В углу комнаты стоит манекен, который трудно отличить от человека. На него наброшены ткани и лоскуты самых разных цветов. По-видимому, художник выбирает по ним оттенки своей будущей палитры.
Карзу расспрашивает о ереванских новостях, интересуется деятельностью Советского фонда культуры, о котором слышал, выставками. Я протягиваю ему привезённый из Еревана новый сборник Мисака Мецаренца. Карзу доволен:
— Мецаренца я очень люблю. Он для меня всё.
— Возраст — страшная вещь, — сказал Карзу во время нашей последней встречи. — Многих удивляет моя подвижность в этом возрасте. А сам я иногда впадаю в отчаяние: ведь у меня столько творческих планов, столько замыслов! Вообще при каждом своём юбилее человек подводит итог своей деятельности. И для юноши его двадцатилетие — некая вершина, с которой он оглядывается на прошлое, — говорит Карзу. — Вообще я замечаю, что чем больше проходит лет, тем больше остаётся несделанных работ, неосуществлённых замыслов. Вот мне и кажется, что в 80 лет я ничего не успел сделать, что всё ещё впереди.
— Современное искусство кажется мне крайне пессимистическим, — продолжает Карзу, — потому что оно вышло за свои классические пределы. То, что всех восхищает в работах современных мастеров, — разве это не насмешка над законами живописи? Возьмём, к примеру, жанр портрета. Если прежде это была единственная возможность воссоздать внешность человека, то с рождением фотографии этот, казалось бы, традиционный жанр утратил своё значение. Телевидение, кино, видео- и фототехника привели к тому, что мы, художники, отошли в сторону. Я жажду возвращения живописи прошлого века и, как человек искусства, мечтаю о возрождении той роли, которую в прошлом играли живописцы.
Художники никогда не были увеселителями, глупыми шутами общества, как это хотят представить некоторые. Подобно композитору, певцу, писателю, мы выражаем свои чувства, свои мысли. По моему глубокому убеждению, искусство должно утешать, доставлять людям удовлетворение. А здесь, на Западе, художников превращают в шутов, в фокусников, они становятся средством развлечения. Если так будет продолжаться, сегодняшняя живопись исчезнет, станет воспоминанием прошлого.
Причина тому, с одной стороны, — постепенный упадок, падение нравов, снятие всяких запретов. На Западе искусство — зеркало того, что происходит. Оглянитесь вокруг: разбой, насилие, нападения, грабежи. Посмотрите, что происходит на Ближнем Востоке, во что превратился Ливан. Цивилизация вступила в страшную полосу своего существования. Поистине страшны созданные самим же человеком средства истребления. А если бы эти средства использовались в благородных целях, можно было бы превратить землю в рай. Может быть, я как художник не всё понимаю, но убеждён, что всё зависит от нас, от людей. Мои тревожные чувства проявляются в моих холстах: разрушенные крепости и храмы, пушки, люди, блуждающие в воображаемых пространствах.
— Люблю русский балет, — говорит художник. — Для меня было большим удовольствием и честью оформление афиш недавних парижских гастролей Государственного академического Большого театра СССР.
Вообще он плодотворно работает в жанре афиши. Так, лейтмотивом выставки «Улица города» стал созданный Карзу плакат. На этой выставке, состоявшейся в 1975 году, свои работы представили художники из многих стран мира.
Другая достаточно важная сторона творчества нашего собеседника — театральные декорации и костюмы. В парижской «Гранд-опера», в «Комеди Франсез», в «Театр дю Пари» он оформил всего семь спектаклей, но, по мнению специалистов, их довольно, чтобы считать Карзу и серьёзным сценографом.
Вольно или невольно тема нашей беседы переходит на родину-мать.
— От нас ушли двое великих — Мартирос Сарьян и Ерванд Кочар , — размышляет Карзу. — После них выступило целое созвездие художников нового поколения; среди них — великий Минас и Акоп Акопян. В Ереване, в Музее современного изобразительного искусства, я видел талантливые работы многих живописцев. Сейчас есть все возможности для развития подлинного армянского искусства. Минас — самый яркий представитель такого коренного армянского искусства; армянские у него цвета, формы.
В Москве я с большим удовольствием посмотрел выставку Рудольфа Хачатряна. Этот художник наделён удивительным мастерством, он напоминает прославленных мастеров прошлого. Я люблю его большой и серьёзный талант, который выделяется на фоне внешней мишуры современной живописи. Его портреты очень психологичны — это работа настоящего мастера. Так я и написал в книге впечатлений выставки: «Множество поздравлений».
Когда я беру в руку кисть или карандаш, я испытываю потребность в каком-то толчке. Таким толчком для меня является классическая музыка — Комитас, Екмалян. Эти бессмертные мелодии доставляют мне большое волнение, но и придают большую силу в творческой работе; вообще музыка у нас, армян, очень меланхолична, и такой меланхолии нет ни в одной музыкальной культуре мира.
Родина моих предков, Армения, равна вечно сияющему солнцу. Это наше прошлое, настоящее и будущее. Когда видишь сегодняшние успехи и новостройки Армении, тебя охватывает безграничная гордость.
…Вновь мысленно возвращаюсь к снятому о Карзу фильму. Присутствовавший на церемонии открытия музея министр культуры и коммуникаций Франции назвал Карзу одним из тех деятелей современного французского искусства, которые сообщают себе и всей французской культуре жизнеспособность и свежесть, дают возможность быть в авангарде великих культур мира. Потом молодой министр долго жал руку взволнованному художнику.
— Я хочу, чтобы и положенный мною камень был в стене крепости культурных ценностей человека; хочу иметь причастность к жизни музеев, которые собрали под своими сводами творения гигантов искусства нашего века — Пикассо, Матисса, Леже, Шагала. Художников, каждый из которых по-своему защищал нашу эпоху от возвращения варварства. Веками человечество боролось за то, чтобы выйти из пещер, а сейчас создаётся впечатление, будто адские силы стараются снова бросить людей в новые пещеры — стерилизованные, с кондиционированным воздухом и лифтами.
— Я хочу, — сказал в конце Карзу, — чтобы вы посетили мой музей, вошли внутрь и оставили за дверями свои заботы и боли, чтобы это было, как сказал Анри де Монтерлан, «ещё одним шагом счастья перед тем, как, увы, эта прекрасная земля по неразумию людей превратится в пустыню».
ТИГРАН ЛИЛОЯН Париж — Москва — Ереван Фотографии автора
Translated from Armenian
THE EVER-YOUNG PAINTER OF LIGHT
The Paris post brought an envelope from the French Academy of Fine Arts, with an invitation to the premiere of the documentary film "Carzou, the Painter of Light". Not every master of canvas and brush is granted such an honour in France — to see, in his lifetime, a full-length documentary about his own work. Carzou is one of the greatest painters of contemporary France. This is attested by his exhibitions held in the most celebrated museums and galleries, by his election to the French Academy of Fine Arts, and by his well-deserved awards.
…If we set out from near the Louvre and cross the Seine by the "Pont des Arts", the bridge of the arts, the broad semicircle of the palace of the French Institute opens before our gaze. The country's highest learned body is housed in that building, built in the style of eighteenth-century French baroque, one of the sights of Paris. In 1805 the academy founded in 1635 by Cardinal Richelieu moved here. And to be precise, the "Académie française" is only one of the many bodies belonging to the Institute. Besides that privileged and exceptionally authoritative circle of forty "immortals", the Institute includes the Academy of Sciences, the Academy of Inscriptions and Letters, the Academy of Fine Arts, and the Academy of Moral and Political Sciences…
The leading figures of French art had gathered at the Academy: renowned painters, art critics, musicians and sculptors. Almost everyone wore a rosette or ribbon on their lapel, testifying to their awards and achievements: the Legion of Honour, the “Academic Laurels” and others. Journalists had also been invited.
The screen carries us to a summer's day. An impressive picture: from the wide entrance door an enormous canvas slowly floats out, on which the fury of the elements reigns. Before his brainchild the artist walks solemnly and proudly. The summer wind stirs his white hair; on his tired face there is an easily explained emotion — for the canvases that have spent their whole life here are leaving their haven on the Boulevard Raspail…
— With each of these works, be it large or small, my whole life is bound up, — says Carzou. — With every brushstroke, every small line, I discovered for myself new secrets of nature and reached unknown sides of human genius. That is why it was very hard for me to part with them…
The canvases are carefully loaded into lorries which will carry them to their new place of residence — Vence. This is a small spa town lying among such pearls of the Côte d'Azur as Cannes, Nice and Antibes. Besides its possibilities as a spa, Vence is widely known as a town beloved of painters. In various years Amedeo Modigliani, Henri Matisse, Marc Chagall, Fernand Léger and Raoul Dufy lived and worked there. Like his famous fellows, Carzou too often withdraws there from the eternal bustle of Paris, from the noise of the city, from countless affairs, from numerous telephone calls and meetings. "I flee from Paris," Carzou often says, half in earnest, half in jest.
In 1984 the artist was elected an honorary citizen of Vence, and two years later the chief curator of the local museum proposed that he create an exhibition in the immense Château de Villeneuve. A former mayor had bequeathed this imposing building to his native town.
The museum encompasses half a century of Carzou's creative path. In its five large halls forty canvases are shown, fifty watercolours, fifty drawings in pencil and gouache, and many engravings. The fitting out of two vaulted church halls, built on the foundations of old Roman structures, will be completed shortly. Sculptures and ceramics and theatre décors will be shown there.
…On the first day of the distant year 1907, in the Syrian city of Aleppo, a son was born into the family of a town photographer. Incidentally, the secret of his surname is quite simple: Carzou is a shortened form of Garnik Zuloumian. His parents — Haikanush Tashchian and Harutiun Zuloumian, a photographer well known in those parts — had fled from the foothills of Ararat, escaping the sultan’s bloody yataghan. Having lost his father early, he helped his mother, who continued to run his father’s photographic studio. Need compelled the family to move to Egypt, to relatives. There Garnik studied at the local Armenian school, and was then sent to Paris, to a school of architecture. At the same time he attended the Académie de la Grande Chaumière in Montparnasse. Besides that, looking at the famous museums and galleries of Paris, he understood that his passion was painting and drawing, the brush and the pencil.
Carzou's entry into painting took place in the years of the world economic crisis. In 1933, shortly after the coming of Nazism to power in Germany, one of the Paris leading papers, "Comœdia", published a caricature of Hitler. Beneath the drawing stood Carzou's signature. Fifty-four years later, at the opening of his museum, the artist would say not without pride: "I mocked the sinister Hitler."
In 1939 his first one-man exhibition opened. Since then his works have been shown in all the largest exhibitions of French artists; works of the artist adorn the best museums in the world and the collections of international organisations. As long as thirty-three years ago, on the results of a poll conducted by one of the art magazines here, Carzou was recognised as the best painter of post-war France.
Important stages in Carzou’s life were his journeys to the Soviet Union. In 1966 an exhibition of his works opened in Yerevan, during which he became acquainted with Martiros Saryan . Eighteen years later he came to Yerevan again, where he was awarded the Martiros Saryan prize, with which the Union of Artists of Armenia marks the services of diaspora Armenians who help strengthen the ties of the mother country with her sons and daughters scattered by fate throughout the world. "I will wear that award with pride beside the order of the Legion of Honour," he declared then.
In June 1984, at the exhibition hall of the Union of Artists on Kuznetsky Most in Moscow, his first one-man exhibition was held with great success. The master was delighted by the welcome of Muscovites, by Moscow itself, by Red Square. Carzou visited the Kremlin and the museum of porcelain and glass at the Kuskovo estate, and looked with great interest at the sights of the Soviet capital.
…I have come to Carzou's studio on the Boulevard Raspail. He gladly invites me in. We pass between rows of canvases, pictures, sketches and drawings set closely side by side. Along the wall are long cupboards crammed with books on art, albums, and numerous catalogues of dozens of one-man exhibitions on every continent. As in his flat, a whole room of the artist's studio is given over to literature. Here are the collected works of the classics of modern French literature — classics with whom Carzou has been and is bound by an old friendship.
In the corner of the room stands a mannequin hard to tell from a human being. Fabrics and pieces of cloth of the most varied colours are thrown over it. Evidently the artist chooses by them the subtle shades of his future palette.
Carzou asks about Yerevan news, takes an interest in the activity of the Soviet Culture Foundation, of which he has heard, and in exhibitions. I hand him the new collection of Misak Metsarents brought from Yerevan. Carzou is pleased:
— I love Metsarents very much. He is everything to me.
— Age is a terrible thing, — said Carzou at our last meeting. — Many are surprised at my mobility at this age. And I myself sometimes fall into despair: for I have so many creative plans, so many designs! In general, at each of his anniversaries a man sums up his activity. For a young man too his twentieth year is a certain summit from which he casts a backward glance at the past, — says Carzou. — In general, I notice that the more the years pass, the more unfinished works and unrealised designs remain. So it seems to me that at eighty I have managed to do nothing, that everything is still ahead.
— Contemporary art seems to me extremely pessimistic, — Carzou continues, — because it has gone beyond its classical bounds. What delights everyone in the works of contemporary masters — is it not a mockery of the laws of painting? Take, for example, the genre of the portrait. If formerly it was the only possibility of recreating a person's appearance, then with the birth of photography this seemingly traditional genre lost its significance. Television, cinema, video and photographic technique have brought it about that we, the painters, have stepped aside. I long for the return of the painting of the last century, and, as a man of art, I dream of the rebirth of the role that painters played in the past.
Painters have never been entertainers, foolish jesters of society, as some would have it. Like the composer, the singer, the writer, we express our feelings, our thoughts. It is my deep conviction that art must console, must give people satisfaction. But here in the West painters are turned into clowns, into conjurors; they become a means of amusement. If this goes on, today's painting will disappear and become a memory of the past.
The reason for this is, on the one hand, the gradual decline, the fall of morals, the removal of every restraint. In the West art is a mirror of what is happening. Look around: robbery, violence, assaults, plunder. Look at what is happening in the Near East, what Lebanon has become. Civilisation has entered a terrible phase of its existence. Truly terrible are the means of annihilation created by man himself. And if those means were used for noble purposes, the earth could be made a paradise. Perhaps I as an artist do not understand everything, but I am convinced that everything depends on us, on people. My anxious feelings appear in my canvases: ruined fortresses and temples, cannon, people wandering in imaginary spaces.
— I love Russian ballet, — says the artist. — It was a great pleasure and an honour for me to design the posters for the recent Paris tour of the USSR State Academic Bolshoi Theatre.
He works fruitfully in the poster genre. Thus a poster by Carzou became the leitmotif of the “City Street” exhibition. Artists from many countries presented their work at that exhibition, held in 1975.
Another sufficiently important side of our interlocutor's work is theatre sets and costumes. At the Paris Grand Opéra, the Comédie-Française and the Théâtre de Paris he has designed only seven productions, but, in the opinion of specialists, they are enough for Carzou to be considered a serious stage designer as well.
Willingly or not, the subject of our conversation turns to the motherland.
— Two great men have left us — Martiros Saryan and Yervand Kochar , — Carzou reflects. — After them a whole constellation of artists of the new generation has come forward; among them the great Minas and Hakob Hakobian. In Yerevan, at the Museum of Modern Art, I saw the talented works of many painters. There is now every opportunity for the development of a genuine Armenian art. Minas is the most vivid representative of such native Armenian art; his colours and forms are Armenian.
In Moscow I saw with great pleasure the exhibition of Rudolf Khachatryan. That artist is endowed with astonishing mastery; he recalls the renowned masters of the past. I love his great and serious talent, which stands out against the background of the outward tinsel of contemporary painting. His portraits are deeply psychological — this is the work of a true master. And so I wrote in the exhibition's visitors' book: "Many congratulations."
When I take a brush or a pencil in my hand, I feel the need of some impulse. Such an impulse for me is classical music — Komitas, Yekmalian. Those immortal melodies give me great emotion, but also great vigour in creative work; in general the music of us Armenians is very melancholy, and such melancholy exists in no other musical culture in the world.
The homeland of my forefathers, Armenia, is the equal of the eternally shining sun. It is our past, our present and our future. When one sees today's achievements and new buildings of Armenia, one is filled with boundless pride.
…Again I return in thought to the film made about Carzou. The Minister of Culture and Communications of France, present at the opening ceremony of the museum, called Carzou one of those figures of contemporary French art who impart vitality and freshness to themselves and to the whole of French culture, and make it possible to be in the vanguard of the great cultures of the world. Afterwards the young minister long shook the hand of the moved artist.
— I want the stone I have laid to be in the wall of the fortress of man's cultural values; I want to have a part in the life of the museums which have gathered under their vaults the creations of the giants of our century's art — Picasso, Matisse, Léger, Chagall. Painters, each of whom in his own way defended our age against the return of barbarism. For centuries humanity fought to come out of the caves, and now the impression is created that infernal forces are striving to throw people back into new caves — sterilised, with air-conditioned air and lifts.
— I want, — Carzou said at the end, — you to visit my museum, to come inside and leave your cares and pains behind the doors, so that it may be, as Henry de Montherlant said, "one more step of happiness before, alas, this beautiful earth is turned into a desert through the folly of men."
TIGRAN LILOYAN Paris — Moscow — Yerevan Photographs by the author
Связана с выставкой
Related to exhibition
Կապված է ցուցահանդեսի հետ
(1)
