Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Встреча с Рудольфом Хачатряном
Meeting with Rudolf Khachatryan
Հանդիպում Ռուտոլֆ Խաչատուրեանի հետ
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆԻ ՀԵՏ
Իրաւ անակնկալ մըն էր: Աւելի քան 25 տարիներէ ի վեր չէինք տեսնըւած: Մեր ուսանողական օրերուն, Երեւան, յաճախակի հանդիպումները մեր դարձած էին պատմութիւն, երբ Հայաստանի մէջ նկարչութիւնը կ'ապրէր նոր վերածնունդ մը: Վաթսունական թուականներուն էր:
Նորերու մէջ նոր մըն ալ, խանդավառ նոր մը, ինչպէս բոլոր նորերը՝ Ռուտոլֆ Խաչատուրեանը, քիչ մը լռակեաց, սակաւախօս, որ հանդէս կու գար ԴԻՄԱՆԿԱՐՆԵՐՈՎ եւ ՆԱԹԻՒՐ ՄՈՐԹԵՐՈՎ, մէկը վերջապէս, որ սիրահարը չէր ճչան գոյներու, մէկը, որ խօսքէ աւելի ունէր խոհ, կարծէք կեանքը ըլլար օվկիանոս եւ ինքը՝ սուզանալ կիկլոպեան աչքերով քննելու, վերլուծելու համար ինչ որ կար որպէս գաղտնիք այդ կեանք օվկիանոսի ջուրերուն մէջ ու ջուրերէն վար:
Չենք գիտեր բաժնուեցա՞ւ, թէ բազմապատկուեցաւ նկարիչ Ռուտոլֆին կեանքը: Բայց, որ այդ կեանքը սկսաւ Երեւանի մէջ, այդ փաստ է:
Ռուտոլֆ Խաչատուրեանը ծնած է 4 Մարտ 1937ին, Երեւան: Յիշարժան թուական մը չէ այս մէկը, բայց այս ծնունդով մենք ունեցանք յիշարժան նկարիչ:
Ռուտոլֆին երկրորդ ծնունդը 1951 թուականին կը զուգադիպի երբ ինք պատանի, Երուանդ Քոչարին կ'աշակերտէ: Փարիզ, «Նկարչութիւն Տարածութեան Մէջ» դպրոցին հիմնադիրը մեծ ազդեցութիւն կը գործէ պատանի Ռուտոլֆին վրայ: Եւ ինչպէս մեր մանկութիւնը մեզի հետ կ'ըլլայ մեր կեանքի բոլոր օրերուն մէջ, այդպէս ալ Քոչարը Ռուտոլֆին մէջ ներկայութիւն կը մնայ մինչեւ այսօր:
Մեր լոնտոնեան հանդիպումին ընթացքին առաջին խօսքերը մեր՝ դարձեալ Երուանդ Քոչարին կը վերաբերէին: Մոսկուայի, Լոնտոնի եւ քիչ մը ամէն տեղ հռչակի հասած նկարիչ Խաչատուրեանը չէր դադրած յարգելէ իր առաջին ուսուցիչը:
Ուրեմն, անուանի մեր նկարիչին կեանքը ըստ իր ապրած երկիրներուն բաժնուեցաւ երեքի — Երեւան, Մոսկուա, Լոնտոն:
Եւ քանի որ Երեւանը եղաւ հիմքը, ցատկատախտակը նկարչութեան վերածնունդովը ապրող մեր հայրենակիցին, մենք կը խորհինք, թէ ան, պիտի վերադառնայ իր ծննդավայրը թէեւ զինք հռչակի բարձրացնողը եղաւ Մոսկուան եւ հռչակը ընդունողը եղաւ Լոնտոնը:
Շրջան մը Մոսկուան դուրս դրաւ այս արուեստագէտը նկարիչներու միութենէն: Ինչո՞ւ: Ապստամբ կը նկարէր: Ժամանակէն շուտ էր: Մոսկուայի ճաշակովը չէր: Նոյն Մոսկուան, ապա, ճանչցաւ Ռուտոլֆը եւ այն աստիճան ճանչցաւ, որ արուեստասէր հասարակութիւնը Խաչատուրեանին Մոսկուա հաստատուիլը առանձնաշնորհում նկատեց, երբ շատեր կը փութային Ռուտոլֆի արուեստանոցը, որպէսզի դիմանկարի մը արժանանային:
Նուազ յարգանքի չարժանացաւ Խաչատուրեան, նաեւ Լոնտոնի մէջ: Նկարիչին լոնտոնեան շրջանը կը սկսի 1990 թուականին, ուր մէկ տարուան մէջ կը հասցնէ նկարել 300 գործ: Հոս, «Arts Evening»ը խօսելով Ռուտոլֆի մասին կը գրէ․ — Հայկական արուեստը կու գայ Արեւմուտք: Իսկ «Art Review» հանդէսը կ'ըսէ․ — Ահա ժամանակակից արուեստը Հայաստանի:
Ուր որ գնաց փորձեց նոր խօսք մը ըսել Ռուտոլֆ Խաչատուրեան:
Կրաֆիքի վարպետ, իր դիմանկարները արուեստի շատ մը քննադատներու կողմէ ընդունուեցան որպէս վերածնունդի մեծորակ գործեր: Դիմանկարներու մէջ արուեստագէտին փնտռածը նմանութիւնը չէր երբեք, գործ մը որ լուսանկարիչները լաւագոյնս կը պատրաստեն. այլ ներքին մարդը: Հոգեկան ապրումներու սուզակ, Ռուտոլֆը միշտ ալ նկարած է ոչ թէ պարզ աչքով տեսնուածը, այլ՝ անտեսանելին:
Անտեսանելի փնտռտուքին մէջ նկարիչը ապշեցնողը եղած է մարդ արարածին աներեւակայելի թնջքը: Պուտտիզմը թնջք մըն է: Եգիպտոսի բուրգերն ու Սֆինքսը թնջքներ են: Ամերիկեան հնդիկներու արուեստը՝ այլ թնջք: Իսկ մայրութիւնը, սերունդներու շարունակելիութիւնը՝ թնջքը թնջքներուն, որ յարատեւօրէն մագնիսացած կը պահէ հայ նկարիչը եւ որոնց լուծումին փնտռտուքը մենք կը տեսնենք իր պաստառներուն վրայ, ուր մանուկը մօրը մէկ մասն է, անբաժան մասը. իրմէ, իր մէջ, իր շարունակութիւնը, շարունակելիութիւնը:
Գառզու, այլ վարպետ մը, ան եւս անջրպետի խուզարկու, ան եւս մարդկային քաղաքակրթութեան, մեծագործութեանց կորուստին վախովը ապրող արուեստագէտ. երբ ներկայ կ'ըլլայ Ռուտոլֆ Խաչատուրեանի Մոսկուայի անհատական ցուցահանդէսին, 21 Յունիս 1984, կը գրէ․ — Մեծապէս երջանկացայ դիտելով Ռ. Խաչատուրեանի գործերը:
Շատեր գրած են այս հայ արուեստագէտի մասին հայ, ռուս, վրացի, անգլիացի թէ ամերիկացի: Եւ կարծէք բոլորը խօսքը մէկ ըրած փնտռած են գովեստի նոր խօսք, խօսք որ ըսած չըլլան ուրիշները:
Դուք կրնաք Ռուտոլֆի գործերուն հանդիպիլ Մոսկուայի Թրեթիաքովի անուան պատկերասրահին, Երեւանի ժամանակակից Արուեստի Թանգարանին եւ Անգլիոյ, Գերմանիոյ, Ամերիկայի եւ այլ երկիրներու անհատական հաւաքածոներուն մէջ:
1955ին առաջին անգամ խմբական ցուցահանդէսի մասնակցող այս արուեստագէտը, 1959ին պրոնզէ մետալ կը ստանայ Վիեննայի մէջ, 1965ին արծաթ մետալ, Երեւանի մէջ, 1969ին կ'արժանանայ առաջին մրցանակին դարձեալ Երեւանի մէջ երբ Կոմիտաս Վարդապետի ծննդեան 100ամեակին առիթով պաստառի կը բերէ հայ երաժշտութեան Սիպելիոսին դիմանկարը:
Այնուհետեւ, խմբական թէ անհատական ցուցահանդէսներով կը ներկայանայ Փրակայի, Պերլինի, Փարիզի, Մոսկուայի, Լենինկրատի, Տիթրոյթի, Նիւեորքի, Լոս Անճելըսի եւ այլ քաղաքներու արուեստասէր հասարակութեան:
Փաստօրէն, իր կեանքը նկարչական արուեստի յաղթարշաւի մը կը վերածուի: Ինք պարզ ծնունդ, Հայաստանի զաւակ, իր գործերուն դիմաց խոնարհիլ կու տայ մեծութիւններ, շարք մը երկիրներու մէջ:
Ռուտոլֆի գործերուն մէջ քօզմիկականութիւն մը կայ: Բազմաշերտ են իր գործերը զոր կրնանք նմանցնել նոր ստացուած գիրքի, որուն բոլոր էջերուն մէջ մեզ կը սպասեն նորութիւններ, յայտնութիւններ: Իր գործերը մէկ անգամ դիտելը քիչ է, շատ քիչ:
Ըսած եղանք, թէ մայրութիւնը այն նիւթն է, որ մեծապէս կը շահագրգռէ նկարիչը, մօր արարող ըլլալը, կեանքին յաւիտենութիւն բերողը…
Մեր մէջ բանաստեղծուհի մը եւս չէ՞ գրած այս մասին ըսելով․ — Մայր եւ զաւակ… մայրը արարիչ զաւակի, իսկ զաւակը՝ մօր: Երկուքն ալ արարիչ: Եթէ նկարչութեան մէջ Ռուտոլֆ Խաչատուրեանն է այս մասին արտայայտողը, ապա բանաստեղծութեան մէջ՝ Ալիսիա Կիրակոսեանը:
Իր համադրութիւններուն մէջ լեռնային բնականութիւն մը կայ՝ ժայռերէն կեցուածք մը. բայց չէ՞ որ իր հայրենի բնութեան ժայռերուն մէջ կան քարանձաւներ, ժայռափոր եկեղեցիներ, ուր մարդկային սիրտեր կը տրոփեն, ուր շարականները շարքով արարիչին կը մատչին, քարանձաւէն կը բարձրանան դէպի աստղեր:
Իր էքսթուսները — ելք, տարաշխարհայնութիւն — այո, սովորականէն դուրս ելք մը կը փնտռեն, ելք մը մարդկային գերութենէն, ստրկութենէն, ելք մը, որ մարդը հասցնէ այլ աշխարհի մը, դարերով երազուած խաղաղութեան աշխարհին:
Մեր գրոյցին ընթացքին, Լոնտոնի իր արուեստանոց-բնակարանին մէջ Ռուտոլֆ Խաչատուրեանը, բազմահարիւր պաստառներու հեղինակ, կ'ըսէ․ — Ինչ որ տուել եմ, քիչ է, շատ քիչ: Մինչ ուրիշներ զինք կը կոչեն 20րդ դարու Լէօնարտօ:
Կեանքը լոյս է Ռուտոլֆին համար, կեանքը հրաշքներու հրաշքն է:
Կեանքի համապարփակ ընկալումը Ռուտոլֆէն ներս տեղ գտած է Եգիպտոսը, Թիպէթը, Փիքասոն, Մուրը, Պուտտիզմը, ամէն ինչ: Իրը ճարտարապետական նայուածք մըն է նաեւ: Կարեւոր կը նկատէ շարժումը, ռիթմը: Իմ մօտ, գոյները ինքնեկ են կ'ըսէ, ինչպէս հասունցած պտուղ երեխան կու գայ ինքնեկ, առանց մեր օգնութեան, առանց մեր օգնութեան հասունցած է, ուրեմն պիտի ծնի:
Այնուհետեւ մեզի նիւթ կը դառնայ Արարատը: Տես, կ'ըսէ Ռուտոլֆ, Ահա Մեծ Մասիսն ու Փոքր Մասիսը, մայր ու որդի, մեծը եւ փոքրը միշտ կողք-կողքի, որպէս յաւիտենութեան նըշան: Նայիր Հայոց Եկեղեցիին, անոր գմբէթին, անոր զանգակատան, Արարատներ են, որոնք կոչեր են մեզի համար բարձրանալու, խոնարհումով բարձրանալու կոչեր: Իմ արմատներս հոն են, Հայոց Եկեղեցիին եւ անոր զանգակատան մէջ:
Արդէն հասկցանք, որ Ռուտոլֆը պլաստիկ միջոցներով կը ստեղծէ, կը ստեղծագործէ եւ կեանք կու տայ իրմէ վեր ցայտող գաղափարներու:
Այդ օր, ահա իր ուրիշ մէկ խօսքը․ — Հայ լինելը ողբերգութիւն է եւ միաժամանակ՝ հպարտութիւն:
Ռուտոլֆ Խաչատուրեանին ուսուցիչը Քոչարէն ետք ու Քոչարէն առաջ եղած է ու կը մնայ բնութիւնը: Ան չի ձգտիր փոխել կամ գեղեցկացնել բնութիւնը այլ կը փորձէ հասկնալ եւ խորանալ այն հրաշքին մէջ, որ բնութիւնն է:
Թարմութիւն կը բուրեն իր գործերը. որովհետեւ Ռուտոլֆը միշտ հաւատարիմ է իր անձին, ներքին մարդուն, Հայ Եկեղեցիի զանգակատունէն ծնած իր հոգիին: Այլապէս, ինչպէ՞ս, ինչո՞վ բացատրել իր հռչակի հասնիլը օտար երկինքներու տակ:
Եթէ Ռուտոլֆը նկարէր անգլիացիի կամ ամերիկացիի եւ կամ ֆրանսացիի մը նման, անոնք պիտի ըսէին-մենք քեզի պէս շատեր ունինք: Բայց Ռուտոլֆ Խաչատուրեանը երբ ներկայացուց իր երկիրին ոգին, անոր ըսին՝ դուն նոր ես, դուն մեր օրերու Ռընեսանսն ես-վերածընունդը:
Միթէ նոյնը չըսի՞ն ամերիկացիք Արշիլ Կորքի-Ադոյեանի մասին:
Մենք մէկ քանի ժամ միասին էինք Ռուտոլֆ Խաչատուրեանի լոնտոնեան արուեստանոցին մէջ, ուր տարբեր սենեակներէն մեզի կը նայէին նկարիչին յաւիտենութիւնը բացատրող գործերը, ուր մենք ներկի հոտին փոխարէն մեզ կը զգային այլուրութեան մը բնակիչներ արուեստի թեւերուն ապաւինած:
Ռուտոլֆ, այդ օր մեր խօսակցութեան ընդմէջէն կը փնտռէր իր հին օրերը, Երեւանը կը փնտռէր, Մոսկուան կը փնտռէր. այդ յայտնի եղաւ, երբ ոտքի ելլելով ըսաւ․ — Պիտի վերադառնամ, հոս ջերմութիւն չկայ, Մոսկուայի եւ Երեւանի ցուրտին մէջ արեգակներ կան…:
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ
Հալէպ, 29 Հոկտեմբեր 1995
ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆԻ ԳՈՐԾԵՐԷՆ ՆՄՈՅՇՆԵՐ
L’artiste par lui-même. 1983
Portrait de la femme de l’artiste. 1973
Nature morte aux fleurs et coquillage. 1981
Une niche. 1981
La grande nature morte. 1982
Перевод с армянского
ВСТРЕЧА С РУДОЛЬФОМ ХАЧАТРЯНОМ
Это было настоящей неожиданностью. Больше двадцати пяти лет мы не виделись. Наши студенческие дни в Ереване, наши частые встречи стали уже историей — тем временем, когда живопись в Армении переживала новое возрождение. Это были шестидесятые годы.
Среди новых — ещё один новый, воодушевлённый, как и все новые: Рудольф Хачатрян, немного молчаливый, немногословный, выступавший с ПОРТРЕТАМИ и НАТЮРМОРТАМИ; человек, наконец, который не был влюблён в кричащие краски, у которого раздумья было больше, чем слов, — будто жизнь была океаном, а он ныряльщиком, всматривающимся циклопическим глазом, чтобы исследовать и разобрать то, что таится в водах этого океана жизни и ниже вод.
Не знаем, разделилась или умножилась жизнь художника Рудольфа. Но что жизнь эта началась в Ереване — это факт.
Рудольф Хачатрян родился 4 марта 1937 года в Ереване. Дата не из памятных, но с этим рождением у нас появился памятный художник.
Второе рождение Рудольфа совпадает с 1951 годом, когда он, подросток, становится учеником Ерванда Кочара . Основатель парижской школы «Живопись в пространстве» оказывает большое влияние на юного Рудольфа. И как детство наше остаётся с нами во все дни жизни, так и Кочар до сего дня остаётся присутствием внутри Рудольфа.
В нашей лондонской встрече первые слова наши снова были об Ерванде Кочаре. Художник Хачатрян, добившийся славы в Москве, в Лондоне и понемногу всюду, не переставал почитать своего первого учителя.
Итак, жизнь нашего известного художника разделилась по странам, где он жил, на три — Ереван, Москва, Лондон.
И поскольку основанием, трамплином для нашего соотечественника, живущего возрождением живописи, стал Ереван, мы думаем, что он вернётся на место своего рождения, хотя вознесла его к славе Москва, а славу приняла Лондон.
Одно время Москва вывела этого художника из союза художников. Почему? Он писал как бунтарь. Он был раньше своего времени. Он был не по московскому вкусу. Та же Москва потом узнала Рудольфа и узнала настолько, что любящая искусство публика сочла поселение Хачатряна в Москве за особую милость, когда многие спешили в мастерскую Рудольфа, чтобы удостоиться портрета.
Не меньшего уважения удостоился Хачатрян и в Лондоне. Лондонский период художника начинается в 1990 году, когда за один год он успевает написать 300 работ. Здесь «Arts Evening», говоря о Рудольфе, пишет: «Армянское искусство приходит на Запад». А журнал «Art Review» говорит: «Вот современное искусство Армении».
Куда бы он ни поехал, Рудольф Хачатрян пытался сказать новое слово.
Портреты этого мастера графики были приняты многими критиками искусства как выдающиеся произведения возрождения. В портретах художник искал вовсе не сходство — задачу, с которой лучше всего справляются фотографы, — а внутреннего человека. Ныряльщик душевных переживаний, Рудольф всегда писал не то, что видно простым глазом, а невидимое.
В поисках невидимого художника поражала невообразимая загадка человеческого создания. Буддизм — загадка. Пирамиды Египта и Сфинкс — загадки. Искусство американских индейцев — иная загадка. А материнство, продолжение поколений — загадка загадок, которая неизменно притягивает армянского художника словно магнит и поиски разрешения которой мы видим на его холстах, где дитя есть часть матери, неотделимая часть: от неё, в ней, её продолжение, её продолжаемость.
Карзу, другой мастер, тоже разведчик пространства, тоже художник, живущий страхом утраты человеческой цивилизации и её великих творений, — когда он присутствует на персональной выставке Рудольфа Хачатряна в Москве, 21 июня 1984 года, пишет: «Я был безмерно счастлив, глядя на работы Р. Хачатряна».
Многие писали об этом армянском художнике — армяне, русские, грузины, англичане и американцы. И, кажется, все сговорились искать новое слово похвалы, слово, которого не сказали другие.
Работы Рудольфа вы можете встретить в Третьяковской галерее в Москве, в Музее современного искусства в Ереване и в частных собраниях Англии, Германии, Америки и других стран.
Впервые участвовавший в групповой выставке в 1955 году, этот художник в 1959-м получает бронзовую медаль в Вене, в 1965-м — серебряную медаль в Ереване, в 1969-м удостаивается первой премии — снова в Ереване, когда по случаю столетия со дня рождения Комитаса Вардапета создаёт портрет этого Сибелиуса армянской музыки.
Далее групповыми и персональными выставками он предстаёт перед любящей искусство публикой Праги, Берлина, Парижа, Москвы, Ленинграда, Детройта, Нью-Йорка, Лос-Анджелеса и других городов.
По сути, жизнь его превращается в победное шествие живописного искусства. Он, человек простого рождения, сын Армении, заставляет склониться перед своими работами великих в ряде стран.
В работах Рудольфа есть космичность. Работы его многослойны, их можно сравнить с только что полученной книгой, на всех страницах которой нас ждут новости, откровения. Посмотреть его работы один раз — мало, слишком мало.
Мы сказали, что материнство — та тема, которая более всего занимает художника: то, что мать творит, что она приносит жизни вечность…
Разве не написала об этом и одна наша поэтесса, сказав: «Мать и дитя… мать — творец дитяти, а дитя — матери. Оба творцы». Если в живописи об этом говорит Рудольф Хачатрян, то в поэзии — Алисия Киракосян.
В его композициях есть естественность гор — осанка скал; но ведь в скалах его родной природы есть пещеры, высеченные в скале церкви, где бьются человеческие сердца, где шараканы чередой восходят к Творцу, поднимаются из пещеры к звёздам.
Его исходы — выход, инобытие — да, ищут выхода за пределы обычного: выхода из человеческого плена, из рабства, выхода, который привёл бы человека в иной мир, в веками чаемый мир покоя.
В ходе нашей беседы в лондонской мастерской-квартире Рудольф Хачатрян, автор многих сотен полотен, говорит: «То, что я дал, — мало, слишком мало». Между тем другие называют его Леонардо двадцатого века.
Жизнь для Рудольфа есть свет, жизнь есть чудо чудес.
Всеохватывающее восприятие жизни вместило в Рудольфе Египет, Тибет, Пикассо, Мура, буддизм — всё. У него есть и архитектурный взгляд. Важным он считает движение, ритм. «У меня краски самородны, — говорит он, — как созревший плод, как ребёнок приходит сам, без нашей помощи; без нашей помощи он созрел — значит, родится».
Затем предметом нашим становится Арарат. «Смотри, — говорит Рудольф, — вот Большой Масис и Малый Масис, мать и сын, большое и малое всегда рядом, как знак вечности. Взгляни на Армянскую Церковь, на её купол, на её колокольню — это Арараты, которые зовут нас подниматься, подниматься склоняясь. Мои корни там, в Армянской Церкви и в её колокольне».
Мы уже поняли, что Рудольф создаёт пластическими средствами, творит и даёт жизнь идеям, бьющим из него.
В тот день — вот ещё одно его слово: «Быть армянином — трагедия и одновременно гордость».
Учителем Рудольфа Хачатряна и после Кочара, и до Кочара была и остаётся природа. Он не стремится изменить или украсить природу, а пытается понять и углубиться в то чудо, каким она является.
Работы его дышат свежестью — потому что Рудольф всегда верен себе, внутреннему человеку, своей душе, рождённой от колокольни Армянской Церкви. Иначе — как, чем объяснить, что он достиг славы под чужими небесами?
Если бы Рудольф писал как англичанин, или американец, или француз, они сказали бы: «таких, как ты, у нас много». Но когда Рудольф Хачатрян представил дух своей страны, ему сказали: «ты новый, ты наших дней Ренессанс — возрождение».
Разве не то же сказали американцы об Аршиле Горки-Адояне?
Мы провели несколько часов вместе в лондонской мастерской Рудольфа Хачатряна, где из разных комнат смотрели на нас работы, объясняющие вечность художника; где мы, вместо запаха краски, чувствовали себя жителями некоего инобытия, доверившимися крыльям искусства.
Рудольф в тот день сквозь наш разговор искал свои прежние дни, искал Ереван, искал Москву; это стало явным, когда он, поднявшись, сказал: «Я вернусь, здесь нет тепла, а в холоде Москвы и Еревана есть солнца…»
ТОРОС ТОРАНЯН
Алеппо, 29 октября 1995
ОБРАЗЦЫ РАБОТ РУДОЛЬФА ХАЧАТРЯНА
«Автопортрет». 1983
«Портрет жены художника». 1973
«Натюрморт с цветами и раковиной». 1981
«Ниша». 1981
«Большой натюрморт». 1982
Translated from Armenian
A MEETING WITH RUDOLF KHACHATRYAN
It was a real surprise. We had not seen each other for more than twenty-five years. Our student days in Yerevan, our frequent meetings, had already become history — the time when painting in Armenia was living through a new rebirth. It was in the sixties.
Among the new ones, one more new and ardent, like all the new ones: Rudolf Khachatryan, somewhat silent, sparing of words, who came forward with PORTRAITS and STILL LIFES; a man, in short, who was not in love with shrill colours, who had more reflection than speech — as if life were an ocean and he a diver, examining it with a cyclops' eye in order to study and to analyse whatever lay as a secret in the waters of that ocean of life and below the waters.
We do not know whether the life of the painter Rudolf was divided or multiplied. But that this life began in Yerevan is a fact.
Rudolf Khachatryan was born on 4 March 1937 in Yerevan. It is not a memorable date, but with this birth we gained a memorable artist.
Rudolf's second birth coincides with 1951, when as a boy he became a pupil of Yervand Kochar . The founder of the Paris school "Painting in Space" exerted a great influence on the young Rudolf. And as our childhood stays with us through all the days of our life, so Kochar remains a presence within Rudolf to this day.
In our London meeting our first words were again about Yervand Kochar. The painter Khachatryan, who had won fame in Moscow, in London and, a little, everywhere, had never ceased to honour his first teacher.
Thus the life of our celebrated artist was divided, by the countries he lived in, into three — Yerevan, Moscow, London.
And since Yerevan was the foundation, the springboard, of our compatriot who lives the rebirth of painting, we think that he will return to his birthplace, though it was Moscow that raised him to fame and London that received the fame.
For a time Moscow put this artist out of the union of artists. Why? He painted like a rebel. He was ahead of his time. He was not to Moscow's taste. The same Moscow later came to know Rudolf, and knew him so well that the art-loving public regarded Khachatryan's settling in Moscow as a privilege, when many hurried to Rudolf's studio in the hope of being granted a portrait.
Khachatryan met with no less respect in London. The painter's London period begins in 1990, when in a single year he manages to paint 300 works. Here "Arts Evening", speaking of Rudolf, writes: "Armenian art is coming to the West." And the magazine "Art Review" says: "Here is the contemporary art of Armenia."
Wherever he went, Rudolf Khachatryan tried to say a new word.
This master of graphic art’s portraits were received by many art critics as outstanding works of a renaissance. In the portraits what the artist sought was never the likeness — a task photographers perform best — but the inner man. A diver into states of the soul, Rudolf always painted not what is seen by the plain eye but the invisible.
In that search for the invisible, what astonished the artist was the unimaginable riddle of the human creature. Buddhism is a riddle. The pyramids of Egypt and the Sphinx are riddles. The art of the American Indians is another riddle. And motherhood, the continuation of generations, is the riddle of riddles, which holds the Armenian artist in its magnetic pull and whose solution we see him searching for on his canvases, where the child is a part of the mother, an inseparable part: from her, within her, her continuation, her continuity.
Carzou, another master, likewise a scout of space, likewise an artist living in fear of the loss of human civilization and its great achievements — when he attends Rudolf Khachatryan's one-man exhibition in Moscow on 21 June 1984, he writes: "I was made greatly happy looking at the works of R. Khachatryan."
Many have written about this Armenian artist — Armenians, Russians, Georgians, Englishmen and Americans. And it seems they all agreed to look for a new word of praise, a word the others had not said.
You may come upon Rudolf's works in the Tretyakov Gallery in Moscow, in the Museum of Contemporary Art in Yerevan and in private collections in England, Germany, America and other countries.
Having taken part in a group exhibition for the first time in 1955, this artist received a bronze medal in Vienna in 1959, a silver medal in Yerevan in 1965, and in 1969 was awarded first prize, again in Yerevan, when on the centenary of the birth of Komitas Vardapet he produced the portrait of this Sibelius of Armenian music.
Thereafter, in group and one-man exhibitions, he appears before the art-loving public of Prague, Berlin, Paris, Moscow, Leningrad, Detroit, New York, Los Angeles and other cities.
In effect his life turns into a triumphal progress of the art of painting. He, of simple birth, a son of Armenia, makes the great bow before his works in a number of countries.
There is a cosmic quality in Rudolf's works. His works are many-layered; we may compare them to a newly acquired book on all whose pages novelties and revelations await us. To look at his works once is little, far too little.
We have said that motherhood is the subject that most engages the artist: the mother's being a creator, the one who brings eternity to life…
Has not one of our women poets written of this too, saying: "Mother and child… the mother creator of the child, and the child of the mother. Both are creators." If in painting it is Rudolf Khachatryan who speaks of this, then in poetry it is Alicia Kirakosian.
In his compositions there is a mountain naturalness — the bearing of rocks; but are there not, in the rocks of his native landscape, caves and rock-hewn churches where human hearts beat, where the sharakans rise in order to the Creator, ascending from the cave towards the stars?
His exoduses — the way out, otherworldliness — do indeed seek a way out beyond the ordinary: a way out of human captivity and slavery, a way that would bring man to another world, to the world of peace dreamed of for centuries.
In the course of our conversation, in his London studio-apartment, Rudolf Khachatryan, the author of many hundreds of canvases, says: "What I have given is little, very little." Meanwhile others call him the Leonardo of the twentieth century.
For Rudolf life is light; life is the miracle of miracles.
His all-embracing perception of life has taken into Rudolf Egypt, Tibet, Picasso, Moore, Buddhism — everything. His is an architectural gaze as well. He considers movement and rhythm important. "With me the colours are spontaneous," he says, "as a ripened fruit, as a child comes of itself, without our help; without our help it has ripened, and so it will be born."
Then Ararat becomes our subject. "Look," says Rudolf, "here are Great Masis and Little Masis, mother and son, the great and the small always side by side, as a sign of eternity. Look at the Armenian Church, at its dome, at its bell tower — they are Ararats, calls to us to rise, calls to rise in humility. My roots are there, in the Armenian Church and in its bell tower."
We have already understood that Rudolf creates by plastic means, that he makes and gives life to the ideas that spring up out of him.
That day, here is another word of his: "To be an Armenian is a tragedy and at the same time a pride."
The teacher of Rudolf Khachatryan, both after Kochar and before Kochar, has been and remains nature. He does not seek to change or beautify nature but tries to understand it and to go deeper into that miracle which nature is.
His works breathe freshness — because Rudolf is always faithful to himself, to the inner man, to his soul born of the bell tower of the Armenian Church. Otherwise — how, by what, is one to explain his reaching fame under foreign skies?
If Rudolf painted like an Englishman, or an American, or a Frenchman, they would say: "we have many like you." But when Rudolf Khachatryan presented the spirit of his country, they told him: "you are new, you are the Renaissance of our days — the rebirth."
Did the Americans not say the same of Arshile Gorky-Adoyan?
We spent several hours together in Rudolf Khachatryan's London studio, where from different rooms the works explaining the artist's eternity looked at us; where, instead of the smell of paint, we felt ourselves inhabitants of some otherworld, entrusted to the wings of art.
That day, through our conversation, Rudolf was looking for his old days, looking for Yerevan, looking for Moscow; it became plain when, rising to his feet, he said: "I shall return; there is no warmth here, and in the cold of Moscow and Yerevan there are suns…"
TOROS TORANIAN
Aleppo, 29 October 1995
EXAMPLES OF RUDOLF KHACHATRYAN’S WORK
"Self-Portrait". 1983
"Portrait of the Artist’s Wife". 1973
"Still Life with Flowers and a Shell". 1981
"A Niche". 1981
"The Large Still Life". 1982
