Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Возвращение — восхождение
Return — Ascent
Վերադարձ՝ բարձրանալով
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստի մասին խորհրդածելիս ակամա հիշում ես նրա ստեղծագործական կենսագրության նշանակալից մի փաստ։ 1959 թվականին Վիեննայի երիտասարդական համաշխարհային փառատոնին «Ուսանողուհու դիմանկարը» գրաֆիկական աշխատանքի համար նա արժանացավ բրոնզե մեդալի։ Հետագայում Ռ. Խաչատրյանը բազմիցս մասնակցել է հանրապետական, միութենական ու միջազգային ցուցահանդեսների, գրաֆիկային զուգընթաց ստեղծել է գեղանկարչական գործեր, որոնց թվում՝ մի շարք թեմատիկ կոմպոզիցիաներ։ Հիշենք դրանցից «Ամբոխները խելագարված», «Վերածնունդ», «Մայրություն», «Երիտասարդություն» կտավները։ Վերջին երկուսի համար երիտասարդ հեղինակն արժանացավ հանրապետության երիտասարդական կազմակերպության երկրորդ մրցանակին (1965)։ Ավելի ուշ՝ 1969-ին, Կոմիտասի գրաֆիկական դիմանկարը, որ ներկայացվել էր մեծ կոմպոզիտորի 100-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսին, ստացավ Հայաստանի կուլտուրայի մինիստրության առաջին մրցանակը։
Ռ. Խաչատրյանի ստեղծագործական ուղին սկսվեց խոր հետաքրքրությամբ դեպի երիտասարդությունը։ Նոր սերունդը՝ իր խոհերով ու ապրումներով, իղձերով ու երազանքներով, վերջին գործերում հանդես է գալիս իբրև պատկերման գլխավոր առարկա։ Կինոօպերատոր Ս. Ֆիլիպովի, դերասան Ն. Բուրլյաևի, բանաստեղծ Ռ. Դավոյանի, նկարչի կնոջ և այլ դիմանկարներում արվեստագետը դիպուկ միջոցներով դիտողին հաղորդակից է դարձնում իր հերոսների ներաշխարհին։ Անշուշտ, պիտի նսեմանար այդ աշխատանքների գեղագիտական արժեքը, եթե նա սահմանափակվեր իր կերպարների սոսկ հոգեկանի բացահայտմամբ։ Յուրաքանչյուր դիմանկարում Խաչատրյանը հետամուտ է գումարելու նաև «իրենը»։
Պատկերների կառուցվածքի մեջ չի նկատվում ինչ-որ մտացածին բան։ Իր բնորդներին նկարիչը ներկայացնում է նրանց հատկանշական կեցվածքով։ Գլխավորը և ամենից աչքի ընկնողն այստեղ գծանկարն է։ Նկարիչը հազվադեպ է դիմում ծավալի զգացողություն առաջացնող ստվերումների։ Ամեն ինչ սկսվում ու ավարտվում է լոկ գծով։ Խաչատրյանի գիծը ծայր աստիճան նուրբ է, սահուն, երգային։ Յուրաքանչյուր դիմանկարի մեջ հատուկ խնամք է տարված գծի հնչողական ուժը թղթի ճերմակ հարթության հետ ներդաշնակելու, գծանկարի ընդհանուր կատարելությունն ու ավարտվածությունը պահպանելու համար։ Հետաքրքիր է, որ այս հատկությունների շնորհիվ գծանկարներն ընկալվում են իբրև մարմարի վրա դասական շնչով կատարված բարձրաքանդակներ։
Ինքը՝ նկարիչը, չի խուսափում դասական արվեստի հետ ունեցած հարազատությունից։ Դա նրա դավանանքն է, անհուն սերն ու հավատը բնության՝ իբրև ամենահրաշալի ու հավերժական ստեղծագործության հանդեպ, որի մարմնավորման անկրկնելի օրինակները գեղարվեստի մեջ տվել են դասականները։ Եվ եթե հիշենք, որ ժամանակակից արվեստն իր ձևական անսահմանափակ որոնումներից, պայմանականության ու վերացականության ծայրահեղ դրսևորումներից հետո նորից է ձգտում արվեստին վերադարձնել նրա մարդկային խորքը, ապա դյուրըմբռնելի կդառնա, թե որքան բարձրանում է դասական ու հատկապես վաղ դասական արվեստի նշանակությունը այսօրվա արվեստագետների ինքնարտահայտման նոր ձևերի մշակման մեջ։
Կրկին վերհիշելով Ռ. Խաչատրյանի անդրանիկ գործերը՝ գտնում եմ, որ գնալով դեպի բովանդակության խորություն, տալով իր ինքնուրույն արտահայտչական լեզվին՝ նկարիչը ինչ-որ չափով կորցնում կամ, ավելի ճիշտ, անտեսում է կարևոր մի հատկանիշ՝ արվեստի երկին կենսունակություն հաղորդող անմիջականությունը։ Մի բան, որ ընդհանրապես կերպարվեստի ժամանակակից ըմբռնման ամենաբնորոշ գծերից է։ Սակայն չի կարելի մոռանալ, որ անմիջականությունը, հուզական պոռթկումը, բանաստեղծական ներշնչանքը առհասարակ խորթ հատկանիշներ չեն Խաչատրյանի համար և, վաղ թե ուշ, ամբողջ ձայնով խոսելու են նրա նկարներից։
Ռ. Խաչատրյանը ճանաչում է գտել որպես խորհրդահայ գրաֆիկայի ինքնատիպ ներկայացուցիչներից մեկը՝ օժտված գծանկարի բարձր կուլտուրայով։ Մոսկվացի նկարիչ Մ. Միտուրիչը, խոսելով նրա մասին, գրում է. «Խաչատրյանն ինձ ներկայանում է որպես բարդ և անսպասելի բաների ընդունակ արվեստագետ։ Ընդամենը մի քանի տարի ստեղծած գործերի համեմատությամբ անգամ Խաչատրյանի աշխատանքներն անսպասելի հայտնություն են, իրոք՝ առաջընթաց քայլ։ Նրանք շատ արագ արժանացան համընդհանուր ուշադրության՝ իրենց կատարման վարպետությամբ, անկեղծությամբ»։ Ահա այդ էլ խոր հավատ է ներշնչում նրա ստեղծագործության ապագայի նկատմամբ։
Շ. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
Перевод с армянского
Размышляя об искусстве Рудольфа Хачатряна, невольно вспоминаешь примечательный факт его творческой биографии. В 1959 году на Всемирном фестивале молодёжи в Вене за графическую работу «Портрет студентки» он был удостоен бронзовой медали. Впоследствии Р. Хачатрян неоднократно участвовал в республиканских, всесоюзных и международных выставках; наряду с графикой создавал живописные произведения, в том числе ряд тематических композиций. Назовём полотна «Обезумевшие толпы», «Возрождение», «Материнство», «Молодость». За два последних молодой автор получил вторую премию молодёжной организации республики (1965). Позднее, в 1969 году, графический портрет Комитаса, представленный на выставке к столетию великого композитора, получил первую премию Министерства культуры Армении.
Творческий путь Р. Хачатряна начался с глубокого интереса к молодёжи. Новое поколение с его мыслями и переживаниями, чаяниями и мечтами выступает в последних работах главным предметом изображения. В портретах кинооператора С. Филиппова , актёра Н. Бурляева, поэта Р. Давояна , жены художника и других людей мастер точными средствами приобщает зрителя к внутреннему миру своих героев. Эстетическая ценность этих произведений, несомненно, уменьшилась бы, если бы он ограничился лишь раскрытием их психологии. В каждом портрете Хачатрян стремится прибавить и нечто «своё».
В построении образов нет ничего нарочитого. Художник показывает модели в характерных для них позах. Главным и наиболее заметным здесь остаётся рисунок. Художник редко прибегает к теням, создающим ощущение объёма. Всё начинается и заканчивается одной лишь линией. Линия Хачатряна предельно тонка, плавна и певуча. В каждом портрете с особой тщательностью согласована её выразительная сила с белой плоскостью бумаги, сохранены цельность и завершённость рисунка. Благодаря этим свойствам рисунки воспринимаются как выполненные на мраморе барельефы, исполненные классического духа.
Сам художник не избегает близости к классическому искусству. Это его убеждение, его безграничная любовь и вера в природу как в самое прекрасное и вечное творение, непревзойдённые образцы воплощения которого в искусстве дали классики. Если вспомнить, что современное искусство после неограниченных формальных поисков, крайних проявлений условности и абстракции вновь стремится вернуть искусству человеческую глубину, становится понятным, насколько возрастает значение классического, особенно раннеклассического искусства для выработки новых форм самовыражения современного художника.
Вновь вспоминая ранние произведения Р. Хачатряна, я прихожу к выводу, что, двигаясь к глубине содержания и вырабатывая самостоятельный выразительный язык, художник в известной мере утрачивает или, точнее, оставляет без внимания важное качество — непосредственность, сообщающую искусству живую силу. Это одна из наиболее характерных черт современного понимания изобразительного искусства. Однако нельзя забывать, что непосредственность, эмоциональный порыв и поэтическое вдохновение вовсе не чужды Хачатряну и рано или поздно зазвучат в его картинах в полную силу.
Р. Хачатрян получил признание как один из самобытных представителей советской армянской графики, обладающий высокой культурой рисунка. Московский художник М. Митурич писал о нём: «Хачатрян представляется мне художником, способным на сложные и неожиданные решения. Даже по сравнению с работами, созданными всего несколькими годами ранее, произведения Хачатряна — неожиданное открытие, настоящий шаг вперёд. Они очень быстро привлекли всеобщее внимание мастерством исполнения и искренностью». Это внушает глубокую веру в будущее его творчества.
Ш. ХАЧАТРЯН
Translated from Armenian
When reflecting on Rudolf Khachatryan’s art, one cannot help recalling a significant fact in his creative biography. In 1959, at the World Festival of Youth in Vienna, he was awarded a bronze medal for the graphic work Portrait of a Female Student. Khachatryan subsequently took part in many republican, all-Union and international exhibitions. Alongside graphic art, he produced paintings, including a number of thematic compositions: The Maddened Crowds, Rebirth, Motherhood and Youth. The last two brought the young artist second prize from the republic’s youth organisation in 1965. Later, in 1969, his graphic portrait of Komitas, shown at an exhibition marking the great composer’s centenary, received first prize from the Armenian Ministry of Culture.
Khachatryan’s creative path began with a deep interest in the young. The new generation, with its thoughts and experiences, aspirations and dreams, became the principal subject of his recent works. In portraits of the cinematographer S. Filippov , the actor N. Burlyaev, the poet R. Davoyan , the artist’s wife and others, he uses precise means to bring the viewer into the inner world of his sitters. The aesthetic value of these works would undoubtedly be diminished if he confined himself to revealing their psychology alone. In every portrait Khachatryan also seeks to add something of his own.
There is nothing contrived in the construction of his images. He presents his sitters in poses characteristic of them. The drawing itself is the principal and most striking element. He rarely uses shading to create a sense of volume: everything begins and ends with line. Khachatryan’s line is exceptionally fine, fluid and lyrical. In every portrait particular care is taken to harmonise its expressive force with the white plane of the paper and to preserve the unity and finish of the drawing. These qualities make the drawings seem like classically inspired reliefs carved in marble.
The artist does not avoid acknowledging his affinity with classical art. It is his credo, his boundless love of and faith in nature as the most wonderful and eternal creation, for which the classical masters supplied incomparable embodiments. Modern art, after limitless formal experiments and extreme manifestations of convention and abstraction, is again seeking to restore a human depth to art. It is therefore easy to understand the growing importance of classical, and especially early classical, art in the search by contemporary artists for new forms of self-expression.
Looking back once more at Khachatryan’s early works, I feel that as he moves towards greater depth of content and develops an independent expressive language, he to some extent loses—or rather overlooks—an important quality: the immediacy that gives art its vital force. This is one of the defining features of the modern understanding of the visual arts. Yet immediacy, emotional impulse and poetic inspiration are not foreign to Khachatryan, and sooner or later they will speak from his pictures in their full voice.
Khachatryan has won recognition as an original representative of Soviet Armenian graphic art, endowed with a highly cultivated command of drawing. The Moscow artist M. Miturich wrote: “Khachatryan appears to me as an artist capable of complex and unexpected things. Even when compared with works made only a few years earlier, his recent work is a surprising revelation, a genuine step forward. Its mastery and sincerity very quickly attracted general attention.” This inspires profound confidence in the future of his art.
Sh. KHACHATRYAN
