Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Рудольф Хачатрян — художник света
Rudolf Khachatryan — Artist of Light
«Լոյսի նկարիչը» Ռուտոլֆ Խաչատրեան
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
«Լոյսի Նկարիչը» Ռուտոլֆ Խաչատրեան
«Էրեբունի» հրատարակչութիւնը, աւելի քան 15-ամեայ իր գործունէութեան ընթացքում, կազմակերպել է բազմաթիւ գեղանկարչական ցուցահանդէս-վաճառքներ։
Հրատարակչութիւնը, գործունէութեան իր այս բնագաւառում, բացառաբար ներկայացրել է հայրենաբնակ արուեստագէտների աշխատանքները։ Առաջին ցուցահանդէս-վաճառքը կազմակերպուել է 1974 թ. Պէյրութ՝ Gallery Modulart-ում, 12 հայրենի նկարիչների մասնակցութեամբ, որին յաջորդել են Մարսէյլում, Փարիզում, Լոնտոնում, Մոնթրէալում, Թորոնթոյում, Տիթրոյթում, Լոս Անճելըսում, Նիւ-Եորքում, Ուաշինկթընում, Հելսինքիում կազմակերպուած բազմաթիւ այլ ցուցահանդէսներ։ Այս երկարատեւ գործունէութեան ընթացքում հրատարակչութիւնը աշխատել է ներկայացնել հայրենի նկարչական արուեստի նուաճումները ոչ միայն հայկական, այլեւ օտար շրջանակներում։
Ռուտոլֆ Խաչատրեանի ներկայ անհատական ցուցահանդէսը ոչ միայն իր առաջինն է ԱՄՆ-ում, այլ եւ Խորհրդային Միութեան նկարիչների բազմազգ ու բազմաթիւ ներկայացուցիչներինը։
Հոկտեմբեր 17–20, 1985 թ., Տիթրոյթի Սբ. Յովհաննէս եկեղեցու Գեղարուեստից յանձնախմբի կազմակերպած ցուցահանդէսը անցաւ աննախադէպ յաջողութեամբ։ Վաճառքի ներկայացուած գործերից գնուել են 24 աշխատանք, որից 7-ը՝ գլուխգործոցներ, սեփականութիւնը դարձան նոյն եկեղեցուն կից կառուցուող ազգային թանգարանին՝ Տիար Ալեք Մանուկեանի նուիրատուութեամբ։
Լոս Անճելըսում Նոյեմբեր 12–16, 1985 թուականներին Heritage Gallery-ի մէջ կայանալիք ցուցահանդէսն էլ, կը յուսանք, նոյն խանդավառութեան ու յաջողութեան պիտի արժանանայ՝ ոչ միայն վաճառքի, այլեւ մշակութային իսկական տօնի իմաստով։
Ռուտոլֆ Խաչատրեան ծնած է 1937-ին Երեւանի մէջ, ան իր մանկական տարիքէն սկսած է նկարել եւ տասնութ տարեկանէն ի վեր մասնակցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներու, Հայաստանի մէջ ըլլայ թէ միութենական մակարդակին վրայ։
Ռուտոլֆի կեանքը ամբողջական շրջադարձ մը կրած է իր տասնհինգ տարեկանին, երբ հանդիպած է հայրենի նկարիչ եւ քանդակագործ Երուանդ Քոչարին։ Երուանդ Քոչար անջնջելի ազդեցութիւն թողած է երիտասարդ արուեստագէտի զարգացման եւ արուեստի աշխարհայեացքին վրայ։ Քոչարն է, որ երիտասարդ արուեստագէտին ծանօթացուցած է Լէոնարտօ Տա Վինչիի եւ Ալպրեխտ Տիւրերի նկարչական աշխարհներուն։ Եւ երբ առաջին անգամ տեսած է Ռ. Խաչատրեանի գործերը Երուանդ Քոչար բացագանչած է «կարծես թէ վերածնած է Լէոնարտոյի ոգին»։
Խաչատրեանի գործերը ցուցադրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ եւ արժանացած են բազմաթիւ մրցանակներու։ Անոր գործերը ներկայացուած են Գերմանիոյ, Փրանսայի, Չեխոսլովաքիոյ, Պուլկարիոյ, Իտալիոյ եւ Անգլիոյ մէջ։ 1960-ին Ռ. Խաչատրեան ընտրուած է Ս.Ս.Հ.Մ.-ի նկարիչներու միութեան անդամ, 1969-ին ան շահած է առաջին մրցանակը Կոմիտասի հարիւրամեակին առիթով կազմակերպուած նկարչական մրցոյթին։
1971 թուականէն ի վեր Ռ. Խաչատրեան կը գործէ ու կ՚ապրի Մոսկուայի մէջ։ 1978-ին ան իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը տուած է Մոսկուայի մէջ, իսկ 1979-ին ցուցահանդէսներ տուած է Լենինկրատի եւ Օտեսայի մէջ։ 1980 թուականին եւ 1983-ին անհատական ցուցահանդէսներ տուած է Երեւանի մէջ, իսկ իր երկրորդ անհատական ցուցահանդէսը Մոսկուայի մէջ կայացած է 1984-ին (երկար տարիներու նորոգումէն յետոյ Խաչատրեանը առաջինն էր, որ բացաւ Արեւելեան ժողովուրդների պետական թանգարանը), եւ միեւնոյն տարին է, որ նկարիչ Ռուտոլֆ Խաչատրեան արժանացած է Հայաստանի ժողովրդական նկարչի պատուաւոր տիտղոսին։
Ռուտոլֆ Խաչատրեանը ներկայիս կը գտնուի Ամերիկա՝ Տիթրոյթի եւ Լոս Անճելըսի մէջ ներկայ գտնուելու իր անհատական ցուցահանդէսներուն։ Ան առաջին անգամն է, որ կը գտնուի Ամերիկա, եւ հիւրն է «Էրեբունի» հրատարակչութեան։
Ստորեւ՝ հարցազրոյցը։
— Պարոն Խաչատրեան, մենք կ՚ուզենք մեր հարցազրոյցը սկսիլ ձեր նկարչական կազմաւորման մասին կարգ մը տեղեկութիւններ քաղելով։ Դուք ո՞ւր ուսած էք, ի՞նչ է ձեր պատրաստութիւնը եւ ի՞նչ եղած է Երուանդ Քոչարի դերը ձեր արուեստի զարգացման մէջ։
— Ինձ թւում է, որ սովորաբար պատահականութիւններ չեն լինում, կան օրինաչափութիւններ։ Տասներեք–տասնչորս տարեկան հասակում ես սովորեցի Երեւանի նկարչական ուսումնարանում։ Յետոյ ես դուրս եկայ այդ ուսումնարանից եւ պատահմամբ հանդիպեցի Երուանդ Քոչարին, որին բոլորը մաեստրօ էին կանչում։ Նա մի հազուագիւտ երեւոյթ էր Հայաստանի եւ ընդհանրապէս արուեստի գիտակների, արուեստի մասին մտածողների շրջանակում։ Քոչարը երկար տարիներ ապրել է Փարիզում, ճաշակել էր ամբողջ համաշխարհային մշակոյթը, խորապէս ըմբռնել, եւ ժամանակակից արուեստի պատմութեան մէջ ստեղծել էր նոր ուղղութիւն, ֆրանսերէն կ՚ասեն «պէնթիւր տան էսպաս»։ Հիմնադիրն էր այդ ուղղութեան։
Երեսունվեց տարեկան հասակում Փարիզից երիտասարդ մաեստրոն վերադառնում է Հայաստան՝ շարունակելու իր արուեստը հայրենի հողի վրայ։ Բոլորին յայտնի է Սասունցի Դաւիթի հոյակապ կոթողը, որ զարդարում է մեր Երեւանի կայարանի հրապարակը։ Քոչարը քայլող հանրագիտարան էր, ամէն ինչից տեղեակ՝ եւ փիլիսոփայութիւն եւ գրականութիւն։ Տասնհինգ տարեկան հասակից մինչեւ երեսուներեք տարեկան հասակս գրեթէ ամէն օր մենք հանդիպել ենք, զրուցել, միշտ ցոյց եմ տուել իմ նկարները։ Ամէն օր նոր աշխատանք կը տանէի Քոչարին ցոյց տալու. կամ ես կ՚երթայի իրեն մօտ, կամ ինքը կու գար ինձ մօտ։ Այդ շփումն է, որ ինձ տուեց այս մեծ սէրն ու մղումը արուեստի բնագաւառում։ Շփում որ շատ կարեւոր է արուեստագէտի համար։
Նկարչութիւնը, իմ կարծիքով, չեն սովորեցներ, այլ պէտք է վարակել՝ նկարչական արուեստի սիրով վարակել, աշխատասիրութեամբ, հասկանալ արուեստի բուն նպատակը. իսկ ամենակարեւորը արուեստագէտների շփումն է մեծ արուեստագէտների հետ։
— Ուրեմն ակադեմական մասնաւոր պատրաստութիւն չստացաք։
— Ո՛չ, դա արդէն ինձ պէտք չէր, որովհետեւ տասնհինգ տարեկան հասակում, թոյլ տուէք ասել, ես պատրաստ էի, այդ ճանապարհներն անցած էի ինքնուրոյն կերպով։
— Ուրեմն հիմնականին մէջ Քոչարի եւ միւս մեծ արուեստագէտներու հետ ձեր ունեցած շփումներու շնորհիւ է, որ կարողացաք ձեր նկարչական անհատականութիւնը կազմաւորել։
— Այո՛, որովհետեւ անհատականութիւն կազմաւորելը միայն նկարելու մէջ չէ, այլ պէտք է անպայման հասկանալ նկարչական արուեստի ամբողջ պատմութիւնը, ժամանակակից արուեստը։ Ինչ որ անհրաժեշտ պայման է ամէն արուեստագէտի համար՝ անկախ այն բանից, թէ տուեալ արուեստագէտը արդիական արուեստի հետեւող է, թէ դասական. անհրաժեշտ է, որ ամէն ինչից տեղեակ լինի։ Սրանից յետոյ արուեստագէտն ինչ որ ունի ներսում, տաղանդի ու շնորհքի առկայութեան դէպքում, իր խօսքն անպայման կ՚ասի։
— Կ՚ուզէի ձեզի հարցում մը ուղղել Հայաստանի նկարիչների մասին։ Քանի՞ նկարիչներ կան այսօր Հայաստանի մէջ, ի՞նչ դպրոցներու կը հետեւին, ո՞րքանով հաղորդակից են աշխարհի նկարչական շարժումներուն, որո՞նք են այդ նկարիչներուն մէջ ամենէն շնորհալիներն ու ճանաչուածները։
— Հայաստանում այսօր մօտ ութը հարիւր (800) նկարիչ կայ (professionals). Սա բաւականին շատ է Հայաստանի համար։ Կան նաեւ ոչ professional-ներ, թիւով բաւականին շատ։ Ընդհանրապէս հայ ժողովուրդը շատ մեծ դեր է ունեցել եւ կ՚ունենայ մշակոյթի ասպարէզում։ Կան շատ տաղանդաւոր նկարիչներ. երիտասարդ արուեստագէտները ճանաչում են համաշխարհային նկարչութեան անցեալն ու ներկան։ Տեղեկութիւն միշտ կայ Հայաստանում, եւ ամէն ինչ գրեթէ գիտեն հայ արուեստագէտները, քանի որ քսաներորդ դարը այնպիսի դար է, որ ամէն մի կատարուած նորութիւն տեղ է հասնում։ Արուեստի մասին ամսագրեր կը տպեն, այնպէս որ ամէն ինչից տեղեակ են։ Բայց, իհարկէ, իմանալը միայն կարեւոր չէ, այլեւ շփումը։
Տաղանդաւոր արուեստագէտներ են, շատ կը սիրեմ ու կը հաւնիմ Ռուբէն Ադալեանին, Մարտին Պետրոսեանին, Էլիբեկեան եղբայրներին։ Շնորհալի քանդակագործներ շատ կան, ինչպէս Արա Շիրազը, Օհան Պետրոսեանը եւ շատ ու շատ ուրիշներ։ Սրանք իմ սիրածներն են, իմ ընկերները, որոնց յաճախ կը հանդիպեմ, կը վիճենք, կը խօսենք։ Պէտք է, որ նրանց անհատական ցուցահանդէսներն էլ լինեն եւ Ամերիկայում, եւ ուրիշ երկիրներում։
Իրար նման չեն մեր նկարիչները. ամէն մէկն ունի իր անհատականութիւնն ու սեփական խօսքը։
— Լաւ, ընդհանրապէս ասոնք ի՞նչ ուղղութիւններու կը հետեւին, համաշխարհային շարժումներուն հաղո՞րդ են, ազդուա՞ծ են այդ շարժումներէն, թէ բոլորովին նոր շարժում մը սկսած են, որ Հայաստանի յատուկ է կամ իրենց իւրայատուկ է։
— Այսպէս ասենք, Ռ. Ադալեանը գրեթէ բոլոր ուղղութիւններով էլ նկարած է, գործածած է իր արուեստի մէջ՝ սկսած ռոմանտիզմից մինչեւ վերացական, ժամանակակից արուեստի ձեւերը, մինչեւ «փոփ-արթ». բայց խնդիրն այդ չէ։ Մ. Պետրոսեանը ինքնուրոյն նկարիչ է, կը ստեղծի իր գեղեցկութիւնն ու հիացումը։ Նրա նկարչութիւնը գուցէ մի քիչ նման է երեխայական «նաիւ» նկարչութեան, բայց «նաիւ» չէ, այդ սկզբունքներին կը պատկանի։ Որոշակի դժուար է ասել՝ իմպրեսիոնիզմ է կամ ֆովիզմ, կամ վերացական։ Դժուար է ասել, բայց ժամանակակից են, որովհետեւ հնարաւոր չէ չլինել ժամանակակից։ Ես չէի կարծի, թէ այսօրուայ ամերիկեան նկարչութիւնն է ժամանակակիցը։ Ժամանակակիցը շատ յարաբերական հասկացութիւն է. ճշմարիտն ու գեղեցիկն են արուեստի մէջ ժամանակակիցը։ Եթէ կայ իսկական արուեստ, իսկական որակ, եթէ կայ հոգի, սեր, սա արդէն ժամանակակից է, եւ մենք բոլորս էլ դրա պահանջն ու կարիքն ունենք։
— Կա՞յ այսպիսի ըմբռնում արուեստի մէջ, ըսենք՝ հայ արուեստի մէջ հայկական արուեստ, կամ հայկականը արուեստի մէջ։
— Անշուշտ աւանդոյթներ գոյութիւն ունեն, ես այն կարծիքին ունեմ, որ նոյնիսկ վերացական մտածող արուեստի մէջ նորից կարող է հայկական նկարիչ, արուեստագէտ լինել։ Արշիլ Գորկին Ամերիկայի մէջ ստեղծագործած է, բայց ես նրա մէջ կը տեսնեմ շատ հայկականութիւն, հայկական ոգի, մտածելակերպ, հայ մարդը կը տեսնեմ, հայկական պատկերներ, ձեւեր, իրական պատկերներ կը տեսնեմ, չնայած որ Գորկին վերացական նկարիչ է։
— Ի՞նչ են այդ ձեւերը, օրինակ՝ գո՞յնն է, ըմբռնողութի՞ւնը…
— Ոգին է, ամենակարեւորը ոգին է, գոյնը, գիծը։ Մենք ունենք հայկական մեր ոգին, ուր էլ որ լինենք, որ երկրում էլ որ ապրենք, բայց իհարկէ միջազգային ճանաչում գտած արուեստագէտը շատ աւելի հետաքրքիր է ինձ համար։ Երբ արուեստագէտը կարողանայ հասկանալի լինել եւ ֆրանսացուն եւ ամերիկացուն եւ անգլիացուն սեւամորթին ու ճափոնացուն, սա է իսկական արուեստը։ Միայն ազգային սահմանների մէջ չի լինի մնալ, ազգային շրջանակների մէջ մնալու համար չէ որ պիտի հպարտանանք։ Մեր արուեստը ճարտարապետութիւնը մանաւանդ ինչքան որ ազգային է, նաեւ միջազգային մտածելակերպ ունի, համաչափումների եւ ձեւերի։ Լէոնարտօ Տա Վինչին եղել է Հայաստանում եւ հիացել է մեր ճարտարապետութեամբ։
Լինել ազգային, միաժամանակ՝ համամարդկային։ Այս ձգտումը կ՚ուզենայի որ հայ արուեստագէտների մէջ էլ աւելի լինէր մանաւանդ երիտասարդ արուեստագէտների մէջ։
— Վերադառնանք ձեր արուեստին։ Ի՞նչ փուլեր անցած է ձեր արուեստը, հասնելու համար իր այսօրուայ վիճակին։ Այսօր ձեր արուեստը յատուկ ուժեղ դիմագիծ մը ունի, եւ որոշ նիւթեր կը գործածէք, եւ անշփոթելի կերպով Ռ. Խաչատրեանի նկարչութիւնը այսօր կնքուած է աշխարհի արուեստի դիմագիծին վրայ։ Մինչեւ այս փուլին ձեր հասնիլը ի՞նչ շրջաններէ անցած էք։
— Ես կը յիշեմ, որ շատ փոքրուց մատիտով կը նկարէի սպիտակ թղթի վրայ։ Յետոյ երկար տարիներ ես զբաղուել եմ գեղանկարչութեամբ, բայց ինձ թւում է, որ մարդուն մէկ բան է տրուած ի սկզբանէ։ Անշուշտ ինձ լոյսը կը հետաքրքրէ, ոչ թէ գոյնը անմիջապէս։ Վերջ ի վերջոյ ամէն ինչի սկիզբն էլ լոյսն է, լոյսից է ծնւում գոյնը։ Եթէ լոյսը չլինի գոյն էլ չի լինի։ Դրա համար է, որ ես ամենաառաջինի մէջ ցանկացայ խորանալ, որովհետեւ գծանկարչութիւնը միշտ օժանդակ ուժ է եղել քանդակագործին եւ նկարիչին, բայց ինքնուրոյն, ամբողջական մարմին, մաս, ամբողջական վերջացուցած հասկացողութիւն, որ իր մէջ ունենայ այն բոլոր յատկութիւնները, որ ունեցել են գեղանկարչութիւնն ու քանդակագործութիւնը՝ չի եղել արդարեւ։ Միշտ օժանդակ ուժ է եղել դրա համար թուղթը եւ մատիտը իրենց հնարաւորութիւնները սպառեցին ինձ մօտ։ Բայց քանի որ ես աշխարհը կը տեսնեմ շատ աւելի խորը եւ լոյսի գաղափարն աւելի խորը, ես եկայ Լեւկաս հասկացողութեանը։ Լեւկասը այն հիմքն է, մակերեսը որ առաջներում կը գործածէին որմնանկարչութեան, սրբապատկերներ նկարելու համար։
— Ինչպէ՞ս կը պատրաստուի լեւկասը։
— Տախտակի վրայ կաւիճն է եւ ձկան սոսինձը։ Սա ամենաուժեղ, ամենադիմացկուն, երկարակեաց հիմքն է։ Ի հարկէ Լեւկասն ու Սեպիան եղել են միշտ բայց այս համատեղութիւնը չի եղել։ Ես առաջինն էի, որ համատեղեցի այս երկու նիւթերն իրար հետ եւ դուք տեսնում էք, որ մէկ գոյնով, մէկ սրճագոյն սեպիայով ստեղծւում են տարբեր գոյներ։ Ես ապացուցեցի, որ սպիտակ թուղթը մեռած է, բայց Լեւկասը որպէս հիմք կենդանի է։ Ուրեմն երկու գոյն է առաջանում։ Սպիտակը այստեղ խաղում է որպէս գոյն իսկական, ոչ թէ որպէս հարթութիւն եւ սրճագոյնի հետ ստացւում են սառը եւ տաք յարաբերութիւններ։ Ինչպէս կը տեսնէք՝ տարբեր գոյներ կան այսինքն՝ գծանկարչութիւնը երեւում է այն նիւթականութեամբ, գունեղութեամբ ինչպէս գեղանկարն է։ Ես գտնում եմ, որ ժամանակակից արուեստի ապագան այստեղ է։ Նկարչութեան պատմութիւնը ունեցել է մի քանի բարձրագոյն փուլեր, կատարեալ հասկացողութեամբ։ Ես առաջինը յունական արձանագործութիւնը կը համարեմ, երկրորդը՝ վերածնունդի վարպետների գործերը՝ գեղանկարչութիւնը։ Ուրեմն քանդակագործութիւն եւ գեղանկարչութիւն, հապա ի՞նչ եղաւ գծանկարչութիւնը՝ վերջինը, որ առաջին երկուսին էլ օգնել է, բայց ինքնուրոյն, անկախ կեանք չի ունեցել որպէս կատարեալ արուեստ։
Եթէ առաջինը՝ քանդակը քանդակելու մէջ է, երկրորդը՝ գոյնը տեսնելու մէջ, երրորդը՝ գիծն է, լոյսի աշխարհը։ Գիծը սպիտակի վրայ կարող է դառնալ այն նիւթականութիւնը, այն լիարժէք ըմբռնումը կենդանի բնութեան, ինչպէս եղել են երկու եղբայրները արուեստի պատմութեան մէջ։
(Հարցազրոյցը կատարած է Տիթրոյթի «Հայկական Մշակութային Ժառանգութեան Ձայնասփիւռ»-ի վարիչ-տնօրէն Պրն. Էտ. Ազատեանը։)
(Մնացեալը յաջորդ թիւով)
«Մարդը եւ աթոռը», 1980։
Перевод с армянского
«Художник света» Рудольф Хачатрян
Издательство «Эребуни» за более чем пятнадцать лет своей деятельности устроило множество выставок-продаж живописи.
В этой области своей работы издательство представляло исключительно работы художников, живущих на родине. Первая выставка-продажа была устроена в 1974 году в Бейруте, в Gallery Modulart, с участием двенадцати художников с родины; за ней последовали многие другие выставки — в Марселе, Париже, Лондоне, Монреале, Торонто, Детройте, Лос-Анджелесе, Нью-Йорке, Вашингтоне, Хельсинки. За эти долгие годы издательство старалось представить достижения художественного искусства родины не только в армянских, но и в иностранных кругах.
Нынешняя персональная выставка Рудольфа Хачатряна — не только его первая в США, но и первая среди многонациональных и многочисленных представителей художников Советского Союза.
Выставка, устроенная 17–20 октября 1985 года Художественной комиссией детройтской церкви Св. Иоанна, прошла с беспримерным успехом. Из выставленных на продажу работ куплены 24, семь из них — шедевры — стали собственностью строящегося при той же церкви национального музея, в дар от господина Алека Манукяна.
Надеемся, что и выставка, которая состоится в Лос-Анджелесе 12–16 ноября 1985 года в Heritage Gallery, встретит такое же воодушевление и успех — не только в смысле продажи, но и как настоящий праздник культуры.
Рудольф Хачатрян родился в 1937 году в Ереване. Он начал рисовать с детских лет, а с восемнадцатилетнего возраста участвовал во многих выставках как в Армении, так и на всесоюзном уровне.
Полный поворот в жизни Рудольфа произошёл в пятнадцать лет, когда он встретился с армянским художником и скульптором Ервандом Кочаром . Ерванд Кочар оставил неизгладимое влияние на развитие молодого художника и на его взгляд на искусство. Именно Кочар познакомил молодого художника с художественными мирами Леонардо да Винчи и Альбрехта Дюрера. Впервые увидев работы Р. Хачатряна, Ерванд Кочар воскликнул: «Словно возродился дух Леонардо».
Работы Хачатряна выставлялись в разных странах мира и удостаивались многочисленных наград. Его произведения были представлены в Германии, Франции, Чехословакии, Болгарии, Италии и Англии. В 1960 году Р. Хачатрян был избран членом Союза художников СССР, в 1969-м получил первую премию на конкурсе живописи, устроенном к столетию Комитаса.
С 1971 года Р. Хачатрян работает и живёт в Москве. В 1978 году состоялась его первая персональная выставка в Москве, в 1979-м — выставки в Ленинграде и Одессе. В 1980 и 1983 годах он показывал персональные выставки в Ереване, а его вторая персональная выставка в Москве прошла в 1984-м (после долгих лет ремонта Хачатрян первым открыл Государственный музей искусства народов Востока), и в том же году художнику Рудольфу Хачатряну было присвоено почётное звание народного художника Армении.
Сейчас Рудольф Хачатрян находится в Америке, чтобы присутствовать на своих персональных выставках в Детройте и Лос-Анджелесе. Он впервые в Америке и является гостем издательства «Эребуни».
Ниже — интервью.
— Господин Хачатрян, мы хотели бы начать разговор с некоторых сведений о вашем становлении как художника. Где вы учились, какова ваша подготовка и какова была роль Ерванда Кочара в развитии вашего искусства?
— Мне кажется, обычно случайностей не бывает, есть закономерности. В тринадцать-четырнадцать лет я учился в Ереванском художественном училище. Потом я ушёл из училища и случайно встретил Ерванда Кочара, которого все называли маэстро. Он был редким явлением в Армении и вообще в кругу знатоков искусства, людей, размышляющих об искусстве. Кочар много лет прожил в Париже, вкусил всю мировую культуру, глубоко её постиг и создал новое направление в истории современного искусства, по-французски — «peinture dans l’espace» [живопись в пространстве]. Он был основателем этого направления.
В тридцать шесть лет молодой маэстро возвращается из Парижа в Армению, чтобы продолжать своё искусство на родной земле. Всем известен великолепный памятник Давиду Сасунскому, украшающий привокзальную площадь нашего Еревана. Кочар был ходячей энциклопедией, знал всё — и философию, и литературу. С пятнадцати и до тридцати трёх лет мы встречались почти каждый день, беседовали, я всегда показывал ему свои работы. Каждый день я нёс Кочару новую работу: или я шёл к нему, или он приходил ко мне. Именно это общение дало мне такую большую любовь к искусству и стремление работать в нём. Общение очень важно для художника.
Живописи, по-моему, не учат — ею надо заразить: заразить любовью к искусству рисунка, трудолюбием, пониманием подлинной цели искусства; а самое важное — общение художника с большими художниками.
— Значит, академической специальной подготовки вы не получили.
— Нет, она мне уже была не нужна, потому что в пятнадцать лет, позвольте сказать, я уже был подготовлен, я самостоятельно прошёл эти пути.
— Значит, в основном благодаря общению с Кочаром и другими большими художниками вам удалось сложить свою художническую индивидуальность.
— Да, потому что складывать индивидуальность — это не только рисовать: надо непременно понимать всю историю искусства рисунка, современное искусство. Это необходимое условие для всякого художника — независимо от того, следует ли он современному искусству или классическому: надо быть в курсе всего. А после этого художник, если у него есть талант и дар, непременно скажет своё слово.
— Хотел бы задать вам вопрос о художниках Армении. Сколько сегодня в Армении художников, каким школам они следуют, насколько причастны к мировым художественным движениям, кто среди них самые одарённые и известные?
— Сегодня в Армении около восьмисот (800) профессиональных художников. Для Армении это довольно много. Есть и непрофессионалы, тоже довольно много. Вообще армянский народ играл и будет играть очень большую роль в области культуры. Есть много талантливых художников; молодые художники знают прошлое и настоящее мировой живописи. Сведения в Армении есть всегда, и армянские художники знают почти всё, ведь двадцатый век таков, что всякая новинка доходит быстро. Журналы об искусстве печатаются, так что они в курсе всего. Но, конечно, важно не только знать, но и общаться.
Талантливые художники — я очень люблю и ценю Рубена Адаляна , Мартина Петросяна, братьев Элибекян . Есть много одарённых скульпторов, таких как Ара Шираз, Оган Петросян и многие другие. Это мои любимые, мои друзья, с которыми я часто встречаюсь, спорю, говорю. Надо, чтобы и их персональные выставки были и в Америке, и в других странах.
Наши художники не похожи друг на друга: у каждого своя индивидуальность и своё личное слово.
— Хорошо, а каким направлениям они вообще следуют, причастны ли к мировым движениям, испытали ли их влияние, или начали совсем новое движение, свойственное Армении или им самим?
— Скажем так: Р. Адалян рисовал почти во всех направлениях, использовал их в своём искусстве — от романтизма до абстрактных, современных форм искусства, вплоть до поп-арта; но дело не в этом. М. Петросян — самобытный художник, он создаёт свою красоту и своё восхищение. Его живопись, может быть, немного похожа на детскую «наивную» живопись, но это не «наив», она относится к этим принципам. Трудно определённо сказать, импрессионизм это, фовизм или абстракция. Сказать трудно, но они современны, потому что не быть современным невозможно. И я не думаю, что современна именно сегодняшняя американская живопись. Современность — понятие очень относительное: современное в искусстве — это истинное и прекрасное. Если есть настоящее искусство, настоящее качество, если есть душа, любовь — это уже современно, и все мы испытываем в этом потребность и нужду.
— Есть ли такое понятие в искусстве — скажем, армянское искусство в армянском искусстве, или армянское в искусстве?
— Конечно, традиции существуют. Я считаю, что даже в абстрактно мыслящем искусстве можно оставаться армянским художником. Аршил Горки творил в Америке, но я вижу в нём много армянского: армянский дух, образ мысли, армянского человека; вижу армянские образы, формы, реальные образы, хотя Горки — художник-абстракционист.
— Что это за формы — например, цвет, восприятие?..
— Дух. Самое важное — дух, цвет, линия. У нас есть свой армянский дух, где бы мы ни были, в какой бы стране ни жили. Но, конечно, художник, получивший международное признание, мне гораздо интереснее. Когда художник способен быть понятным французу, американцу, англичанину, чернокожему и японцу — это настоящее искусство. Нельзя оставаться только в национальных границах; не тем следует гордиться, что мы остаёмся в национальных рамках. Наше искусство, особенно архитектура, при всей своей национальной самобытности обладает и международным мышлением — в пропорциях и формах. Леонардо да Винчи бывал в Армении и восхищался нашей архитектурой.
Быть национальным и одновременно общечеловеческим. Мне хотелось бы, чтобы это стремление было сильнее у армянских художников, особенно у молодых.
— Вернёмся к вашему искусству. Какие этапы прошло ваше искусство, чтобы дойти до нынешнего состояния? Сегодня у вашего искусства особенно сильное лицо, вы пользуетесь определёнными материалами, и живопись Р. Хачатряна сегодня безошибочно вписана в облик мирового искусства. Через какие периоды вы прошли, прежде чем дойти до этого этапа?
— Я помню, что с самого раннего детства рисовал карандашом на белой бумаге. Потом долгие годы занимался живописью, но мне кажется, что человеку изначально дано что-то одно. Конечно, меня интересует свет, а не непосредственно цвет. В конце концов, начало всего — свет, из света рождается цвет. Если нет света, не будет и цвета. Поэтому я захотел углубиться в самое первоначальное. Ведь рисунок всегда был вспомогательной силой для скульптора и живописца, но самостоятельным целостным организмом, частью, целостным завершённым понятием, которое обладало бы всеми свойствами живописи и скульптуры, он, по сути, не был. Он всегда служил вспомогательным средством, поэтому бумага и карандаш исчерпали для меня свои возможности. Но поскольку я вижу мир гораздо глубже и идею света глубже, я пришёл к понятию левкаса. Левкас — та основа, та поверхность, которую прежде использовали в стенописи, для написания икон.
— Как готовится левкас?
— На доске — мел и рыбий клей. Это самая прочная, самая стойкая, долговечная основа. Конечно, левкас и сепия существовали всегда, но такого сочетания не было. Я первым соединил эти два материала, и вы видите, что одним цветом, одной коричневой сепией создаются разные цвета. Я доказал, что белая бумага мертва, а левкас как основа живой. Значит, возникают два цвета. Белый здесь выступает как настоящий цвет, а не как плоскость, и вместе с коричневым возникают холодные и тёплые отношения. Как видите, есть разные цвета, то есть рисунок обретает ту же материальность и красочность, что и живопись. Я считаю, что здесь будущее современного искусства. В истории изобразительного искусства было несколько высших этапов, в полном смысле этого слова. Первым я считаю греческую скульптуру, вторым — произведения мастеров Возрождения, живопись. Итак, скульптура и живопись; а что же рисунок — последний, который помогал первым двум, но не имел самостоятельной, независимой жизни как совершенное искусство?
Если первое — высекание скульптуры, второе — видение цвета, то третье — линия, мир света. Линия на белом может стать той материальностью, тем полноценным постижением живой природы, какими были два её брата в истории искусства.
(Интервью взял руководитель-директор детройтского «Радиовещания армянского культурного наследия» г-н Эд. Азадян.)
(Окончание в следующем номере)
«Человек и стул», 1980.
Translated from Armenian
"The Painter of Light": Rudolf Khachatryan
In the course of more than fifteen years of its activity the Erebouni publishing house has organised many selling exhibitions of painting.
In this field of its work the publishing house has presented exclusively the works of artists living in the homeland. The first selling exhibition was organised in 1974 in Beirut, at the Gallery Modulart, with twelve artists from the homeland taking part; it was followed by many other exhibitions in Marseille, Paris, London, Montreal, Toronto, Detroit, Los Angeles, New York, Washington and Helsinki. Throughout this long activity the publishing house has sought to present the achievements of the homeland's art not only in Armenian but also in foreign circles.
Rudolf Khachatryan's present one-man show is not only his own first in the USA, but also the first among the many and multinational representatives of the artists of the Soviet Union.
The exhibition organised on 17–20 October 1985 by the Art Committee of St. John's Church in Detroit was an unprecedented success. Of the works offered for sale, 24 were bought; seven of them, masterpieces, became the property of the national museum being built beside the same church, as a gift from Mr Alex Manoogian.
We hope that the exhibition to be held in Los Angeles on 12–16 November 1985 at the Heritage Gallery will meet with the same enthusiasm and success — not only in the sense of sales, but as a real festival of culture.
Rudolf Khachatryan was born in Yerevan in 1937. He began drawing as a child and, from the age of eighteen, participated in numerous exhibitions both in Armenia and at the all-Union level.
A complete turn in Rudolf's life came at fifteen, when he met the Armenian painter and sculptor Yervand Kochar . Yervand Kochar left an indelible influence on the young artist's development and on his view of art. It was Kochar who introduced the young artist to the artistic worlds of Leonardo da Vinci and Albrecht Dürer. When Yervand Kochar first saw R. Khachatryan’s works, he exclaimed: “It is as though Leonardo’s spirit has been reborn.”
Khachatryan’s works have been exhibited in various countries and have received numerous awards. His works have been shown in Germany, France, Czechoslovakia, Bulgaria, Italy and England. In 1960 R. Khachatryan was elected a member of the Union of Artists of the USSR; in 1969 he won first prize in the painting competition held for the centenary of Komitas.
Since 1971 R. Khachatryan has worked and lived in Moscow. In 1978 he held his first one-man show in Moscow, and in 1979 exhibitions in Leningrad and Odessa. In 1980 and 1983 he held one-man shows in Yerevan, and his second one-man show in Moscow took place in 1984 (after many years of restoration Khachatryan was the first to open the State Museum of Oriental Art), and in the same year the artist Rudolf Khachatryan was awarded the honorary title of People's Artist of Armenia.
Rudolf Khachatryan is now in America to attend his one-man exhibitions in Detroit and Los Angeles. It is his first time in America, and he is the guest of the Erebouni publishing house.
Below is the interview.
— Mr Khachatryan, we should like to begin our conversation by gathering some information about your formation as an artist. Where did you study, what is your training, and what was Yervand Kochar's part in the development of your art?
— It seems to me that there are usually no accidents; there are patterns. At thirteen or fourteen I studied at the Yerevan art school. Then I left the school and happened to meet Yervand Kochar, whom everyone called maestro. He was a rare phenomenon in Armenia and among connoisseurs of art and people who thought about art in general. Kochar had lived for many years in Paris, experienced the whole of world culture and understood it deeply, and had created a new movement in the history of contemporary art, called ‘peinture dans l’espace’ [painting in space] in French. He was the founder of that movement.
At the age of thirty-six the young maestro returns from Paris to Armenia to continue his art on his native soil. Everyone knows the magnificent monument to David of Sassoun that adorns the station square of our Yerevan. Kochar was a walking encyclopaedia, versed in everything, including philosophy and literature. From the age of fifteen until I was thirty-three we met almost every day, talked, and I always showed him my drawings. Every day I would take a new work to show Kochar: either I went to him or he came to me. It was this contact that gave me such a great love of art and the impulse to work in it. Contact is so important for an artist.
Painting, in my opinion, is not taught: one must be infected with it — infected with a love of the art of drawing, with industry, with an understanding of art's real purpose; and the most important thing is the artist's contact with great artists.
— So you received no special academic training.
— No, I no longer needed it, because at fifteen, if I may say so, I was already prepared; I had travelled those roads independently.
— So it was mainly thanks to your contact with Kochar and other great artists that you were able to form your individuality as an artist.
— Yes, because forming an individuality is not only a matter of drawing: one must by all means understand the whole history of the art of drawing, and contemporary art. This is a necessary condition for every artist, regardless of whether he follows contemporary art or classical art: he must be aware of everything. After that, whatever the artist has within him, given talent and gift, will certainly find its word.
— I should like to ask you about the artists of Armenia. How many artists are there in Armenia today, what schools do they follow, how far are they in touch with the world's artistic movements, and who among them are the most gifted and the best known?
— There are about eight hundred (800) professional artists in Armenia today. For Armenia that is quite a lot. There are also non-professionals, quite a number of them. In general the Armenian people have played and will play a very great part in the field of culture. There are many talented artists; the young artists know the past and the present of world painting. Information is always available in Armenia, and Armenian artists know almost everything, for the twentieth century is such that every discovery reaches one quickly. Magazines about art are printed, so they are aware of everything. But of course it is not only knowing that matters, but contact.
There are talented artists; I greatly love and value Ruben Adalian, Martin Petrosian and the Elibekian brothers. There are many gifted sculptors, such as Ara Shiraz, Ohan Petrosian and many, many others. These are my favourites, my friends, whom I often meet, argue and talk with. Their one-man shows too ought to be held both in America and in other countries.
Our artists are not alike: each has his own individuality and his own personal word.
— Well, what directions do they follow in general, are they in touch with world movements, have they been influenced by them, or have they begun an entirely new movement peculiar to Armenia or to themselves?
— Let us say that R. Adalian has painted in almost every direction and used them in his art — from romanticism to abstract and contemporary forms of art, as far as pop art; but that is not the point. M. Petrosian is an original artist; he creates his own beauty and his own delight. His painting is perhaps a little like childlike 'naïve' painting, but it is not 'naïve'; it belongs to those principles. It is hard to say definitely whether this is impressionism, fauvism or abstraction. It is hard to say, but they are contemporary, because it is impossible not to be contemporary. And I do not think that it is today's American painting that is contemporary. The contemporary is a very relative notion: what is contemporary in art is the true and the beautiful. If there is real art, real quality, if there is soul and love, that is already contemporary, and we all feel the need for it.
— Is there such a notion in art — say, Armenian art within Armenian art, or the Armenian element in art?
— Traditions certainly exist. I believe that even in art that thinks in abstract terms, one can still be an Armenian artist. Arshile Gorky worked in America, but I see much that is Armenian in him: an Armenian spirit and way of thinking, the Armenian person; I see Armenian images and forms, real images, although Gorky is an abstract artist.
— What are those forms — colour, for instance, or perception?
— It is the spirit; the most important things are spirit, colour and line. We have our Armenian spirit wherever we are, in whatever country we live. But an artist who has won international recognition is, of course, far more interesting to me. When an artist can be understood by a French person, an American, an English person, a Black person and a Japanese person, that is true art. We cannot remain within national borders alone; remaining within national confines is not something to be proud of. Our art, especially our architecture, is national, yet also has an international way of thinking in its proportions and forms. Leonardo da Vinci was in Armenia and admired our architecture.
To be national and, at the same time, universal: I would like to see more of this aspiration among Armenian artists, especially young artists.
— Let us return to your art. What stages has your art passed through to reach its present state? Today your art has a particularly strong face, you use certain materials, and R. Khachatryan's art is today unmistakably stamped upon the face of world art. Through what periods did you pass before reaching this stage?
— I remember drawing with a pencil on white paper from very early childhood. Later I spent many years painting, but it seems to me that a person is given one thing from the outset. It is light that interests me, of course, rather than colour itself. Ultimately, light is the beginning of everything; colour is born of light. Without light there would be no colour. That is why I wanted to explore the very first principle. Drawing has always been an aid to the sculptor and the painter, but it has not truly existed as an independent, integrated body, a part, a complete and finished conception possessing all the qualities of painting and sculpture. It has always served as an aid, and so paper and pencil exhausted their possibilities for me. But because I see the world much more deeply, and the idea of light more deeply, I arrived at the concept of levkas. Levkas is the ground, the surface formerly used for murals and icon painting.
— How is levkas prepared?
— A panel is coated with chalk and fish glue. This is the strongest, most durable and lasting ground. Levkas and sepia have always existed, of course, but this combination did not. I was the first to bring these two materials together, and you can see that one colour, a single brown sepia, produces different colours. I proved that white paper is dead, whereas levkas is alive as a ground. Thus two colours arise. White acts here as a true colour, not as a plane, and together with brown it produces cool and warm relationships. As you can see, there are different colours: drawing acquires the same material presence and richness of colour as painting. I believe that the future of contemporary art lies here. The history of art has had several supreme stages, in the fullest sense. I consider Greek sculpture the first and the works of the Renaissance masters — painting — the second. So we have sculpture and painting; but what became of drawing, the last of the three, which helped the first two yet had no independent life as a fully realised art?
If the first lies in carving sculpture and the second in seeing colour, the third is line, the world of light. Line on white can achieve that material presence, that full understanding of living nature attained by its two brothers in the history of art.
(The interview was conducted by Mr Ed. Azadian, head and director of the Detroit "Armenian Cultural Heritage Broadcast".)
(To be concluded in the next issue)
"Man and Chair", 1980.
Связана с выставкой
Related to exhibition
Կապված է ցուցահանդեսի հետ
(1)
Опубликованные работы
Published works
Տպագրված աշխատանքներ
(2)
