Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Самое главное — мнение моего народа
The Most Important Thing Is the Opinion of My People
Ամենակարևորն իմ ժողովրդի գնահատականն է
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
Արվեստ
ԱՄԵՆԱԿԱՐԵՎՈՐՆ ԻՄ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆՆ Է
«Երբ դուք երկուսին կդարձնեք մեկ, եւ երբ դուք ներսի կողմը կդարձնեք ինչպես արտաքին կողմ, եւ վերեւի կողմը՝ ինչպես ներքեւի... կողմ, երբ դուք աչքի փոխարեն աչքեր կստեղծեք, եւ ձեռք՝ ձեռքի փոխարեն, եւ ոտքը՝ ոտքի փոխարեն, կերպար՝ կերպարի փոխարեն, այնժամ դուք արքայություն կմտնեք»:
Ավետարան ըստ Թովմասի
Նորը միշտ կանչում, ձգում ու քեզ տարածության վրա է պահում: Այդ բացակը տարիների ընթացքում է փոքրանում: Արվեստագետը ճանաչում է նման իրավիճակը, եւ ժողովուրդն էլ է ճանաչում ի վերջո: Այս՝ գուցեեւ ողբերգությունը, որպես հիվանդություն, տարբեր կերպ են տանում ժամանակազանց անհատները՝ արվեստագետները, գիտնականները, քաղաքագետները: Թող նրանց արիության պաշարը չհատնի:
Ռուդոլֆ Խաչատրյան նկարիչը խիզախել է: Նա կերպարվեստի մեր պատկերացումների սահմանը շարժել է առաջ, ու իր ձայնի, պահվածքի, հայացքի մեջ դողդողուն մի ելեւէջ էլ չես նկատի: Մարդը տիեզերքի դիմաց: Հայը՝ դուրս եկած իր տնից ու տան կարոտով (ինֆարկտի ցավերով):
Աշխարհը վախենալու չէ: Անգլիայում, ԲՈՒՀ-երի ուսումնական ձեռնարկներում՝ թե ինչպես պետք է նկարել, ընդգրկված են նաեւ նրա երեք աշխատանքները: Մալթայում վերջին 200 տարվա գրաֆիկական գործերի ցուցահանդեսում Գոյայի հետ ներկայացվում է նաեւ մեր եղբայրը: Հպարտանանք, մոտ գանք ու տեսնենք... Չլինի իր վարպետ Երվանդ Քոչարի թերհասկացվածությունն ունենա: Ինքը վստահ ասում է՝ դու, եթե նոր բան ես ուզում անես, կրողը պիտի լինես աշխարհի մշակույթի: Պակասդ պիտի լրացնես, միշտ: Այլապես չես իմանա, ինչ ես բերում քո աշխարհով: Ինքը ժամանակն է մտցնում կերպարվեստ եւ մոտ 16 նշանակալի հայտնագործություն: «Արմենիա» հյուրանոցի իր համարում զրուցել, ներքեւում սուրճ ըմպել եւ ուղղվում էինք Պատկերասրահ: Ռուդոլֆ Խաչատրյանին տեսնելով, մարմնեղ թավջութակահարը ողջունեց՝ ինչ-որ բան նվագելով, ուսանողուհիները վազ տվեցին՝ ինքնագրի համար, իսկ ցուցասրահում շատերն էին սպասում... Նման ուրախությունն առույգացնում է...
- Ներեցեք, դուք երեւանցի եք եւ հյուր չեք այս քաղաքում: Ինչպե՞ս է, որ «Արմենիայում» եք տեղավորվել: Դո՞ւք էլ եք շատերի նման վաճառել ձեր տունն ու հեռացել Հայաստանից:
- Ես 27 տարի առաջ եմ մեկնել Մոսկվա՝ իմ երկրորդ կնոջ մոտ: Ամեն ինչ թողել եմ առաջին կնոջս ու գնացել:
- Երեխաներ ունե՞ք:
- Ո՞նց չէ, ես պապ եմ: Երեք աղջիկ ու մի տղա ունեմ: Նրանք էլ ունեն երեք աղջիկ ու մի տղա: Այ, փոքր աղջիկս էլ կամուսնանա, եւ թոռներս կշատանան:
- Վերջին անգամ ե՞րբ եք ցուցադրվել Հայաստանում:
- 1988-ին. էն ծանր հոգեմաշ օրերին:
- Դա մարդկային հակադրությո՞ւն համարենք՝ անիրավ վիճակին:
- Ես իմ գործն եմ անում: Ամեն մի լուրջ արվեստի մեջ ամեն ինչ կա՝ ե՛ւ ազգային, ե՛ւ մարդկային, բայց մտացածին ոչինչ չեմ անում: Մարդիկ ելույթ էին ունենում Ազատության հրապարակում, հետո գալիս էին ցուցահանդես: Հանգստանում էին երեւի: Ինչ-որ բան էին ապրում, որն իրենց խաղաղեցնում էր: Տպավորությունների գրքում շատ լավ խոսքեր կան գրված...
- Իսկ այս նոր ցուցահանդեսն ինչպե՞ս են ընդունում:
- Այսպիսի ընդունելություն չէի պատկերացնում, մանավանդ որ, մեծ մասն ինձ ճանաչում է իմ դասական գործերով: Ես մտավախություն չունեի, պարզապես ուզում էի հասկանալի լինել: Բացման օրն ինձ ապշեցրեց. հայացքների ջերմություն, հոգեկան մերձություն: Այդքան հուզված չեմ եղել կյանքում:
- Զարմանալի չէ՞, որ «աբստրակտ» նկարչությունը նման վերաբերմունքի է արժանանում: Ուրախալի մտորման փաստ է սա:
- Իմ արվեստն աբստրակտ չէ: Այնտեղ աբստրակտ տարրեր կան: Ընդհանրապես ամեն մի լուրջ արվեստ, մեծ արվեստ,- ես սա համարձակ եմ ասում,- իր մեջ կրում է ամեն ինչ: Որովհետեւ դա կապված է աշխարհի հետ, մարդու հետ, ժամանակի հետ: Այս ցուցահանդեսը նման մի փոքրիկ երեւույթ է:
- Դուք ինչպե՞ս կձեւակերպեիք արվեստը:
- Միֆ: Մեծ արվեստները միշտ էլ միֆ են եղել, դիցաբանություն: Գնանք Եգիպտոս: Ինչը ստեղծվել է այնտեղ, ոչ մի տեղ չի ստեղծվի այլեւս: Ենթադրվում է, որ նրանք եկվորներ են եղել, տիեզերքից, որովհետեւ բացառիկ բաներ ունեն, որ անբացատրելի է... կամ մայա ցեղի արվեստը, որ շատ եմ սիրում:
- Ես կարծում էի, անվանիների պիտի նշեիք:
- Ոչ՝ դա հետագայում եղավ: Արվեստը մտավ տուն, կենցաղ: Անվանականություն գտավ: Նկարչի անունը... դա պստիկ բան է: Իսկական արվեստագետն իր անձը չի փնտրում, այլ շատ կարեւոր խնդիրներ:
- Հայտնի է Պիկասոյի ես չեմ փնտրում՝ ես հայտնագործում եմ արտահայտությունը:
- Իմ բազմաչափ օբյեկտը, ինձնից դուրս, մի առանձին գոյություն է: Դրա մեջ կան ազգային խնդիրներ, որոնք համամարդկային են միաժամանակ: Սա մի բացարձակ երեւույթ է, իր ամեն ինչով, որովհետեւ ստեղծված է մարդու բանաձեւը եւ դա արդեն համամարդկային է: Այն զարգանում է մինչեւ բազմաչափ օբյեկտ՝ կենսաբանական ձեւով: Ինձնից առաջ է անցել եւ ինձ թելադրում է: Ես այն երջանիկներից եմ, ով որեւէ գործ ավարտելուց հետո չի մտահոգվում, թե հետո՞ ինչ է անելու:
Հարցը հերքել չի կարելի՝ ես դա ապացուցել եմ եւ լուրջ արվեստաբաններ են այդ մասին խոսել...
- Շատերի համար գաղտնիքը դեռ նոր է բացվելու...
- Այսպես ասած, հասարակ մարդը գուցե չի հասկանում, բայց զգում է, հավատում: Այ, դա է ամենաշատն ինձ ջերմացնում: Ի վերջո, ամենակարեւորն իմ ժողովրդի գնահատականն է: Ես հաղթանակել եմ թե՛ Անգլիայում, թե՛ Ռուսաստանում, թե՛ Ամերիկայում: Ինձ հովանավորում է ֆրանսիացի, աշխարհի ամենամեծ կոլեկցիոներներից մեկը, նա պիտի թանգարան հիմնի, ինչպես Տրետյակովը, բայց արդի art-է գնում, ինձնից: Մնում է աշխատել ու աշխատել. միայն առողջություն լինի...
- Գուցե փոքր-ինչ բացատրեիք «բազմաչափ օբյեկտի» չափումները...
- Նկարչության մեջ մտավ չորրորդը՝ ժամանակը: Բացի այդ, այնտեղ կան նուրբ, բազմաշերտ դիցաբանական գաղափարներ: Օրինակ, իմ օբյեկտը չունի աջ ու ձախ, վերեւ ու ներքեւ, բոլոր առանցքների վրա կարող է պտտվել, անվերջ փոփոխվել: Իմ վարպետ Երվանդ Քոչարի նկարչությունը բաց տարածության մեջ է, մի՛ հարթության վրա է եւ պտտվում է մի՛ առանցքի շուրջ: Շրջելուց գլխիվայր կդիտվի: Իսկ տիեզերքը չունի իմ թվարկած կոորդինատները: Ես ստեղծել եմ մի բանաձեւ, որը ներառում է վաղնջական ժամանակներից եկած երկվորյակների, հայելատիպության, խաչի, ստվերի գաղափարները: Տեսեք, ստվերն անցնում է, բայց ի՞նչ է այն: Ինքն էլ է կապվում, մասնակցում:
- Իսկ համադրական իմաստով ո՞րն է նորույթը:
- Ես ստեղծել եմ ճարտարապետական մի կառուցվածք, որտեղ մտնում են արձանագործությունը, գեղանկարչությունը եւ գծանկարչությունը: Դրանք դաշն են, ինչպես եկեղեցին՝ իր որմնանկարներով, որմնաքանդակներով... Սրանք իրար կապված են շարժման, տարածության, չորրորդ չափումի գաղափարով: Վերջինիս վրա շատերն են տքնել ու տառապել:
- Փաստորեն մենք գործ ունենք ոչ թե բարեփոխիչի, այլ նորարարի՞ հետ:
- Ուչելլոն եւ Վան Էյկը գեղանկարչության մեջ մտցրին խորության գաղափարը: Յուղաներկն այդ նպատակի համար ի հայտ եկավ: Եվ հաղթանակեց հեռանկարը:
Իսկ ժամանա՞կը՝ ամենահզորը: Մենք ոչ թե հարթության, այլ տարածության մեջ ենք մտածում: Էյնշտեյնը բերեց իր հարաբերականության տեսությունը, ուրեմն՝ արվեստն էլ պետք է ունենա: Այսինքն՝ պետք է պտտվի, շարժվի, որ ժամանակը կանգ չառնի: Ոչ թե մի որեւէ իր, ասենք, սկահակ է պտտվում, այլ այդ օբյեկտը փոփոխվում է: Այստեղ է գաղտնիքը. ես նոր մարդու կերպարն եմ ստեղծել...
- Ինչպիսի՞ կատեգորիա է ապագան Ձեզ համար:
- Այն, ինչը ես եմ անում, ապագան դա է... Ես ամենաառաջավոր նկարիչն եմ աշխարհում: Համարձակորեն եմ ասում:
- Եթե ես ճիշտ հասկացա, դուք խոսում եք անսկզբի, անվերջի, վերժամանակայինի մասին...
- Ես ստեղծել եմ գնդի գաղափարը, որի բոլոր կետերը պտտվում են եւ որոնց բոլոր գործողությունները տարբեր են...
Երբեմն զարմանում եմ, թե ինչպես հասա դրան... Բայց ի՛մ Աստծո հավատքով, նվիրվածությամբ, ազնվորեն... Առանց Աստծո ոչինչ չի լինում:
- Աստված, ըստ Ձեզ, մարմնավորվա՞ծ է, թե անպարփակն է...
- Անպարփակն է, բայց միաժամանակ ամենուր է: Քրիստոսն է ասել, չէ՞, բարձրացրու այն քարը եւ ինձ այնտեղ կտեսնես:
Ասում են անաստված մարդ: Այսինքն՝ կամ քո մեջ է, կամ չկա...
- Ինձ մեղրահացի բջիջ են հիշեցնում Ձեր նկարների խոռոչները...
- Դա բանաձեւի երեւույթն է եւ ռեալիստական չի կարող լինել: Ես զարգացրել եմ Մուրի, Գարգալոյի, Քոչարի եւ այլոց մտածելակերպը: Բերել-հասցրել եմ բազմաչափ օբյեկտին: Այդպիսի խոռոչներ Գեղարդի վանքում էլ կան չէ՞. մտնում-խորանում ես եւ դեմդ՝ եկեղեցի՛ է...
- Մանիֆեստային են հնչում Ձեր խոսքերը:
- Այդպես էլ կարող եք գրել: Իմ կատալոգի նախաբանն իմ մանիֆեստն է, ինչպես Ա. Բրետոնն ունի «Սյուրռեալիզմի մանիֆեստը», Պիկասոն՝ կուբիզմինը, Մոնեն՝ իմպրեսիոնիզմինը... Իմը 21-րդ դարի մտածելակերպն է. ես շղթա առ շղթա եմ հասել այդ օբյեկտին եւ գեղեցիկ ձեւով եմ ցույց տալիս այդ: Սա անվերջանալի կյանքն է՝ երեկը, այսօրը, վաղը փոխկապակցված են: Այդպես է ասում Դմիտրի Սարավյանովը, ում՝ միակին նախկին ԽՍՀՄ-ից, ընդունում է աշխարհը: Նա համաշխարհային աճուրդներում հրավիրվում է որպես փորձագետ: Եվ չի գրում ժամանակակիցների մասին. ես բացառություն եմ:
- Ձեր վաղ շրջանն իմացողները կարո՞ղ են մտածել, որ դուք կտրուկ շրջադարձ եք կատարել...
- Ինչքան էլ մենք լավ նկարենք բնությունը, մենք Աստծո ստեղծածն ենք ընդօրինակում: Դու կարող ես հանճարեղ լինել, բայց ոչ արարիչ: Իմ կատարածը բնության մեջ չկա. այն արարչագործություն է: Դա գալիս է մտածական, հասկացվածի աշխարհից: Կերպարվեստում դա գեղեցիկ է, պլաստիկ, մինչդեռ իրական տեսքով՝ հրեշավոր կլիներ:
Իմ ալբոմում 1958-72-ը դատարկություն է: 15 տարի: Ինչ է, 15 տարի Ռուդոլֆ Խաչատրյանը մեռա՞ծ էր: Ես ինձ եմ վերադառնում, ես չեմ հորինում եւ ինձ վերադառնալով եմ փոխվել:
- Որպես բազմաչափ օբյեկտ... Ներեցեք, անմահության քաղց զգո՞ւմ եք, ինչպես բոլոր մահկանացուները:
- Մեզ փոքրուց վախեցնում են, որ մահ կա: Մինչդեռ կերպափոխության ես ենթարկվում... Ի սկզբանե էր Բանը եւ այն Աստծո մոտ էր եւ այդ Բանը անվերջանալի է...
- Դուք չարի եւ բարու հաշտեցման եք գնում կարծես ...
- Ոչ: Բարին է միշտ հաղթանակում: Ես, օրինակ, շատ շնորհակալ եմ ինձ չար կամեցողներից: Նրանք ինձ շատ մեծ ուժ տվեցին՝ փորձելով վնասել: Նրանք գրգռում են ուղեղս, միտքս, որ էլ ավելի թեւերս բարձրացնեմ: Դա կյանքի շարժումն է:
- Հայաստանո՞ւմ են նրանք:
- Գլխավորապես:
- Ի՞նչն է պատճառը:
- Մեզ շատ են հարվածել՝ մենք պաշտպանվել ենք: Մենք կոմպլեքսներ ենք ձեռք բերել: Բայց, ի վերջո, կարողացանք չկորցնել մեր պետությունը: Այն կա:
- Հայաստանն ինքնիշխան, անկախ պետություն է:
- Բայց մեկուսացումը կործանարար կլինի: Ռուսաստանի հետ լավ պայմանագիր կնքվեց վերջերս: Տեսնենք: Մենք պիտի բարեկամ լինենք Ռուսաստանի հետ:
- Ո՞րն է մեր ժողովրդի համար առանձնահատուկը. Դուք երկար տարիներ դրսում եք եղել եւ կարողացել եք դիտարկել ուրիշներին:
- Մերը մասշտաբն է, չափը, համամասնությունը... մեր եկեղեցիների նման: Մենք գիտության եւ արվեստի ազգ ենք եւ դրանով պիտի ապրենք: Կանդինսկին, Շագալը հեղափոխության ժամանակ եթե չգնային, հիմա ռուսները կվաճառեին նրանց նկարներն ու կհարստանային:
- Քաղաքականության մեջ նոր-նոր ենք հմտանում: Մինչ այդ ուրիշներն են մտածել մեր փոխարեն:
- Դրա որակավորումը տվել են,- մի օր այսպես է, մի օր ուրիշ կերպ: Պետք է այնքան խելոք լինես, որ ընտրես ճիշտ ճանապարհը: Ասում են, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը լավ քաղաքագետ է: Գուցեեւ:
- Դուք կվերադառնա՞ք Հայաստան:
- Ես ինձ համարում եմ աշխարհի մարդ: Հայրենիքս ինձնից դուրս չի կարող լինել: Ինչո՞ւ աշխարհից կտրվեմ: Բայց հայրենիքում ուզում եմ իմ օջախն ունենալ, որտեղ կհավաքվեն իմ սիրելի նկարները, որոնք չեմ վաճառելու: Այդ ձեռնարկս խանգարեցին 1988-ին, իմ չարակամները: Թեեւ էլի շնորհակալ եմ այդ մարդուն, որը խանգարեց, որ ես գնայի Լոնդոն եւ ստեղծեի այն, ինչը գուցե տեղում չկարողանայի: Սա է իմ ճակատագիրը: Ես իմ ճանապարհի տերն եմ: Տարվա մի մասը Լոնդոնում, մի մասը Մոսկվայում, մի մասը հայրենիքում: Այս փոփոխությունն ինձ մեծ ուժ է բերում:
- Տա Աստված, որ ջերմանաք հայրենի օջախում:
Շնորհակալություն զրույցի համար:
ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ
Перевод с армянского
Искусство
САМОЕ ГЛАВНОЕ — ОЦЕНКА МОЕГО НАРОДА
«Когда вы сделаете двоих одним, и когда вы сделаете внутреннюю сторону как внешнюю, и верхнюю сторону — как нижнюю... сторону, когда вы сделаете глаза вместо глаза, и руку — вместо руки, и ногу — вместо ноги, образ — вместо образа, тогда вы войдёте в царство».
Евангелие от Фомы
Новое всегда зовёт, притягивает и держит тебя на расстоянии. С годами этот зазор сокращается. Художник узнаёт такое положение, и народ тоже в конце концов узнаёт. Эту — быть может, и трагедию — как болезнь, по-разному переносят опередившие время личности: художники, учёные, политики. Пусть не иссякнет у них запас мужества.
Художник Рудольф Хачатрян отважился. Он сдвинул вперёд границу наших представлений об изобразительном искусстве, и в его голосе, поведении, взгляде не заметишь ни малейшей дрожащей нотки. Человек перед лицом вселенной. Армянин — ушедший из своего дома и тоскующий по дому (с болью инфаркта).
Мир не страшен. В Англии, в учебных пособиях вузов о том, как надо рисовать, помещены и три его работы. На Мальте, на выставке графики за последние 200 лет, рядом с Гойей представлен и наш брат. Будем гордиться, подойдём поближе и посмотрим... Как бы не постигла его участь непонятого, что выпала его учителю Ервáнду Кочару . Сам он уверенно говорит: если ты хочешь сделать новое, ты должен быть носителем мировой культуры. Восполнять недостающее нужно всегда. Иначе не узнаешь, что ты несёшь своим миром. Сам он вводит в изобразительное искусство время и около 16 значительных открытий. Мы побеседовали в его номере гостиницы «Армения», выпили внизу кофе и направились в Картинную галерею. Увидев Рудольфа Хачатряна, дородный виолончелист приветствовал его, что-то сыграв; студентки бросились за автографом, а в выставочном зале его ждали многие... Такая радость бодрит...
— Простите, вы ереванец и не гость в этом городе. Как получилось, что вы остановились в «Армении»? Вы тоже, как многие, продали свой дом и уехали из Армении?
— Я 27 лет назад уехал в Москву — к своей второй жене. Всё оставил первой жене и уехал.
— Дети у вас есть?
— А как же, я дедушка. У меня три дочери и сын. И у них тоже три дочери и сын. Вот младшая дочь выйдет замуж, и внуков у меня прибавится.
— Когда вы в последний раз выставлялись в Армении?
— В 1988-м, в те тяжёлые, изматывающие дни.
— Можно ли считать это человеческим противостоянием несправедливому положению?
— Я делаю своё дело. В любом серьёзном искусстве есть всё — и национальное, и человеческое, но ничего надуманного я не делаю. Люди выступали на площади Свободы, потом приходили на выставку. Отдыхали, наверное. Что-то переживали, и это их успокаивало. В книге отзывов написано много очень хороших слов...
— А как принимают эту новую выставку?
— Такого приёма я не представлял, тем более что большинство знает меня по моим классическим работам. Опасений у меня не было, я просто хотел быть понятым. День открытия меня поразил: теплота взглядов, душевная близость. Я никогда в жизни так не волновался.
— Разве не удивительно, что «абстрактная» живопись встречает такое отношение? Отрадный повод для размышлений.
— Моё искусство не абстрактное. В нём есть абстрактные элементы. Вообще любое серьёзное искусство, большое искусство, — я говорю это смело, — несёт в себе всё. Потому что оно связано с миром, с человеком, со временем. Эта выставка — такое же маленькое явление.
— Как бы вы определили искусство?
— Миф. Большое искусство всегда было мифом, мифологией. Возьмём Египет. То, что было создано там, больше нигде не будет создано. Предполагают, что они были пришельцами, из космоса, потому что у них есть исключительные вещи, которые необъяснимы... или искусство племени майя, которое я очень люблю.
— Я думал, вы назовёте знаменитых мастеров.
— Нет, это было потом. Искусство вошло в дом, в быт. Обрело имена. Имя художника... это мелочь. Настоящий художник ищет не себя, а очень важные задачи.
— Известно выражение Пикассо: «Я не ищу — я нахожу».
— Мой многомерный объект, вне меня, — это отдельное существование. В нём есть национальные задачи, которые одновременно являются общечеловеческими. Это абсолютное явление, во всём, потому что создана формула человека, а это уже общечеловеческое. Он развивается до многомерного объекта биологическим путём. Он обогнал меня и диктует мне. Я из тех счастливцев, кто, закончив какую-нибудь работу, не беспокоится о том, что же делать дальше.
Этот вопрос нельзя опровергнуть — я это доказал, и об этом говорили серьёзные искусствоведы...
— Для многих тайна ещё только откроется...
— Скажем так, простой человек, может быть, и не понимает, но чувствует, верит. Вот это меня больше всего и согревает. В конце концов, самое главное — оценка моего народа. Я побеждал и в Англии, и в России, и в Америке. Мне покровительствует француз, один из крупнейших коллекционеров мира; он должен основать музей, как Третьяков, но покупает современное искусство (art) — у меня. Остаётся работать и работать, лишь бы было здоровье...
— Может быть, вы немного объясните измерения «многомерного объекта»...
— В живопись вошло четвёртое — время. Кроме того, там есть тонкие, многослойные мифологические идеи. Например, у моего объекта нет правого и левого, верха и низа; он может вращаться по всем осям, бесконечно изменяться. Живопись моего учителя Ервáнда Кочара — в открытом пространстве, на одной плоскости, и вращается вокруг одной оси. Если её перевернуть, она будет видна вверх ногами. А у вселенной нет перечисленных мною координат. Я создал формулу, которая включает идущие из глубокой древности идеи близнецов, зеркальности, креста, тени. Смотрите, тень проходит, но что она такое? Она тоже связывается, участвует.
— А в чём новизна с точки зрения синтеза?
— Я создал архитектурную конструкцию, в которую входят скульптура, живопись и графика. Они в союзе, как церковь со своими фресками, рельефами... Они связаны друг с другом идеей движения, пространства, четвёртого измерения. Над последним многие трудились и мучились.
— Выходит, мы имеем дело не с реформатором, а с новатором?
— Учелло и ван Эйк ввели в живопись идею глубины. Для этой цели появилась масляная краска. И победила перспектива.
А время — самое могущественное? Мы мыслим не в плоскости, а в пространстве. Эйнштейн принёс свою теорию относительности, значит, и у искусства она должна быть. То есть оно должно вращаться, двигаться, чтобы время не остановилось. Вращается не какая-нибудь вещь, скажем, ваза, — изменяется сам этот объект. Вот в чём тайна: я создал образ нового человека...
— Какая категория для вас будущее?
— То, что делаю я, — это и есть будущее... Я самый передовой художник в мире. Говорю это смело.
— Если я правильно понял, вы говорите о безначальном, бесконечном, вневременном...
— Я создал идею сферы, все точки которой вращаются и все действия которых различны...
Иногда я удивляюсь, как я к этому пришёл... Но верой в моего Бога, преданностью, честно... Без Бога ничего не бывает.
— Бог, по-вашему, воплощён или необъятен...
— Необъятен, но в то же время повсюду. Ведь это Христос сказал: подними камень, и там найдёшь меня.
Говорят: безбожный человек. То есть Он либо в тебе, либо Его нет...
— Полости ваших картин напоминают мне ячейки пчелиных сот...
— Это явление формулы, и реалистическим оно быть не может. Я развил мышление Мура, Гаргальо, Кочара и других. Довёл его до многомерного объекта. Такие полости ведь есть и в монастыре Гегард: входишь, углубляешься — и перед тобой церковь!..
— Ваши слова звучат как манифест.
— Так и можете написать. Предисловие к моему каталогу — мой манифест, как у А. Бретона «Манифест сюрреализма», у Пикассо — кубизма, у Моне — импрессионизма... Мой — это мышление XXI века: я звено за звеном пришёл к этому объекту и показываю его в красивой форме. Это бесконечная жизнь: вчера, сегодня, завтра взаимосвязаны. Так говорит Дмитрий Сарабьянов — единственный из бывшего СССР, кого признаёт мир. Его приглашают экспертом на мировые аукционы. И он не пишет о современниках — я исключение.
— Те, кто знает ваш ранний период, могут подумать, что вы совершили резкий поворот...
— Как бы хорошо мы ни рисовали природу, мы подражаем созданному Богом. Ты можешь быть гениальным, но не творцом. Того, что сделал я, в природе нет: это творение. Оно приходит из мира мыслимого, постигнутого. В изобразительном искусстве это красиво, пластично, тогда как в реальном виде было бы чудовищно.
В моём альбоме 1958–72-й — пустота. 15 лет. Что же, 15 лет Рудольф Хачатрян был мёртв? Я возвращаюсь к себе, я не выдумываю, и, возвращаясь к себе, я изменился.
— Как многомерный объект... Простите, вы испытываете жажду бессмертия, как все смертные?
— Нас с детства пугают тем, что есть смерть. А ведь ты подвергаешься преображению... В начале было Слово, и Оно было у Бога, и это Слово бесконечно...
— Вы, кажется, идёте к примирению зла и добра...
— Нет. Добро всегда побеждает. Я, например, очень благодарен своим недоброжелателям. Они дали мне очень большую силу, пытаясь навредить. Они раздражают мой мозг, мою мысль, чтобы я ещё выше поднимал крылья. Это движение жизни.
— Они в Армении?
— Главным образом.
— В чём причина?
— Нас много били — мы защищались. Мы приобрели комплексы. Но в конце концов смогли не потерять своё государство. Оно есть.
— Армения — суверенное, независимое государство.
— Но изоляция будет губительной. Недавно с Россией был заключён хороший договор. Посмотрим. Мы должны дружить с Россией.
— Что особенного в нашем народе? Вы много лет прожили за его пределами и могли наблюдать других.
— Наше — это масштаб, мера, соразмерность... как в наших церквах. Мы нация науки и искусства и должны этим жить. Если бы Кандинский и Шагал не уехали во время революции, сейчас русские продавали бы их картины и богатели бы.
— В политике мы только-только набираемся опыта. До этого за нас думали другие.
— Это уже получило свою оценку: один день так, другой день иначе. Нужно быть настолько умным, чтобы выбрать правильный путь. Говорят, Левон Тер-Петросян — хороший политик. Может быть.
— Вы вернётесь в Армению?
— Я считаю себя человеком мира. Моя родина не может быть вне меня. Зачем мне отрываться от мира? Но на родине я хочу иметь свой очаг, где соберутся мои любимые картины, которые я не стану продавать. Этому моему начинанию помешали в 1988 году мои недоброжелатели. Хотя я опять-таки благодарен тому человеку, который помешал: благодаря этому я уехал в Лондон и создал то, чего, может быть, не смог бы создать на месте. Такова моя судьба. Я хозяин своего пути. Часть года — в Лондоне, часть — в Москве, часть — на родине. Эта смена даёт мне большую силу.
— Дай Бог, чтобы вы согрелись у родного очага.
Спасибо за беседу.
ШАНТ МКРТЧЯН
Translated from Armenian
Art
THE MOST IMPORTANT THING IS MY PEOPLE'S JUDGEMENT
"When you make the two one, and when you make the inner side like the outer side, and the upper side like the lower... side, when you make eyes in place of an eye, and a hand in place of a hand, and a foot in place of a foot, an image in place of an image, then you will enter the kingdom."
The Gospel of Thomas
The new always calls, draws you in and keeps you at a distance. Over the years this gap narrows. The artist recognises such a situation, and in the end the people recognise it too. This — perhaps even a tragedy — is borne like an illness in different ways by individuals ahead of their time: artists, scientists, politicians. May their store of courage never run dry.
The painter Rudolf Khachatryan has dared. He has pushed forward the boundary of our ideas of the fine arts, and in his voice, his manner, his gaze you will not notice a single trembling note. Man facing the universe. An Armenian who has left his home and longs for home (with the pain of a heart attack).
The world is not to be feared. In England three of his works are included in university textbooks on how one should draw. In Malta, at an exhibition of graphic art of the last 200 years, our brother is shown alongside Goya. Let us be proud, come closer and look... May he not share the fate of being misunderstood that befell his master Yervand Kochar . He himself says with confidence: if you want to do something new, you must be a bearer of world culture. You must always make up what you lack. Otherwise you will not know what you bring with your own world. He himself introduces time into the fine arts and has made some 16 significant discoveries. We talked in his room at the Armenia hotel, drank coffee downstairs and set off for the Picture Gallery. Seeing Rudolf Khachatryan, a portly cellist greeted him by playing something; female students rushed up for an autograph, and many people were waiting in the exhibition hall... Such joy is invigorating...
— Excuse me, you are a native of Yerevan and not a guest in this city. How is it that you are staying at the Armenia? Have you, like many, sold your home and left Armenia?
— I left for Moscow 27 years ago — to join my second wife. I left everything to my first wife and went.
— Do you have children?
— Of course, I am a grandfather. I have three daughters and a son. And they in turn have three daughters and a son. Now my youngest daughter will marry, and I will have more grandchildren.
— When did you last exhibit in Armenia?
— In 1988, in those hard, exhausting days.
— Shall we regard that as a human opposition to an unjust situation?
— I do my own work. Every serious art contains everything — both the national and the human — but I make nothing contrived. People would speak at Freedom Square and then come to the exhibition. They were resting, probably. They were living through something that brought them peace. Many very good words are written in the visitors' book...
— And how is this new exhibition being received?
— I did not imagine such a reception, especially since most people know me by my classical works. I had no misgivings; I simply wanted to be understood. The opening day astonished me: the warmth of people's looks, a spiritual closeness. I have never been so moved in my life.
— Isn't it surprising that "abstract" painting meets with such a response? It is a gratifying fact to reflect on.
— My art is not abstract. There are abstract elements in it. In general every serious art, great art — I say this boldly — carries everything within it. Because it is connected with the world, with man, with time. This exhibition is just such a small phenomenon.
— How would you define art?
— Myth. Great art has always been myth, mythology. Take Egypt. What was created there will never be created anywhere again. It is supposed that they were newcomers, from outer space, because they have exceptional things that are inexplicable... or the art of the Maya, which I love very much.
— I thought you would name famous masters.
— No, that came later. Art entered the home, everyday life. It acquired names. The artist's name... that is a trifle. A true artist seeks not himself but very important tasks.
— Picasso's saying is well known: "I do not seek — I find."
— My multidimensional object, outside me, is a separate existence. It contains national problems that are at the same time universal. It is an absolute phenomenon, in everything, because the formula of man has been created, and that is already universal. It develops into a multidimensional object in a biological way. It has overtaken me and dictates to me. I am one of those happy people who, having finished a work, do not worry about what to do next.
This cannot be refuted — I have proved it, and serious art scholars have spoken about it...
— For many, the secret is still to be revealed...
— So to speak, an ordinary person may not understand, but he feels, he believes. That is what warms me most of all. In the end, the most important thing is my people's judgement. I have triumphed in England, in Russia and in America. I am patronised by a Frenchman, one of the biggest collectors in the world; he is to found a museum, like Tretyakov, but he buys contemporary art — from me. It remains to work and work, if only there is health...
— Perhaps you could explain a little the dimensions of the "multidimensional object"...
— The fourth dimension has entered painting: time. Besides, there are subtle, many-layered mythological ideas in it. For example, my object has no right and left, no top and bottom; it can rotate on all axes, change endlessly. The painting of my master Yervand Kochar is in open space, on one plane, and rotates around one axis. Turned over, it will be seen upside down. But the universe does not have the coordinates I have listed. I have created a formula that includes the ideas, coming from the most ancient times, of twins, of mirror symmetry, of the cross, of the shadow. Look, the shadow passes, but what is it? It, too, is connected, takes part.
— And what is the novelty in terms of synthesis?
— I have created an architectural construction which includes sculpture, painting and drawing. They are in union, like a church with its murals and wall reliefs... They are bound to one another by the idea of movement, space, the fourth dimension. Many have toiled and suffered over the latter.
— So in fact we are dealing not with a reformer but with an innovator?
— Uccello and van Eyck brought the idea of depth into painting. Oil paint appeared for that purpose. And perspective triumphed.
And time — the most powerful? We think not in a plane but in space. Einstein brought his theory of relativity, so art must have it too. That is, it must rotate, move, so that time does not stop. It is not some object — say, a vase — that rotates; it is this object itself that changes. Here is the secret: I have created the image of a new man...
— What kind of category is the future for you?
— What I am doing — that is the future... I am the most advanced painter in the world. I say so boldly.
— If I have understood correctly, you are speaking of the beginningless, the endless, the timeless...
— I have created the idea of a sphere, all of whose points rotate and all of whose actions are different...
Sometimes I am amazed at how I arrived at it... But through faith in my God, through devotion, honestly... Without God nothing happens.
— Is God, in your view, embodied or boundless...
— Boundless, but at the same time everywhere. It was Christ who said, wasn't it: lift up the stone, and you will find me there.
They say: a godless man. That is, He is either in you, or He is not...
— The hollows in your paintings remind me of the cells of a honeycomb...
— That is a phenomenon of the formula, and it cannot be realistic. I have developed the thinking of Moore, Gargallo, Kochar and others. I have carried it through to the multidimensional object. There are such hollows in the Geghard monastery too, aren't there: you go in, go deeper — and before you is a church!..
— Your words sound like a manifesto.
— You may write it that way. The preface to my catalogue is my manifesto, as A. Breton has the "Manifesto of Surrealism", Picasso that of Cubism, Monet that of Impressionism... Mine is the thinking of the 21st century: link by link I arrived at this object, and I show it in a beautiful form. This is endless life: yesterday, today and tomorrow are interconnected. So says Dmitry Sarabyanov , the only one from the former USSR whom the world recognises. He is invited as an expert to international auctions. And he does not write about his contemporaries — I am the exception.
— Those who know your early period may think you have made a sharp turn...
— However well we paint nature, we are imitating what God created. You can be a genius, but not a creator. What I have made does not exist in nature: it is an act of creation. It comes from the world of the conceived, the understood. In the fine arts it is beautiful, plastic, whereas in real form it would be monstrous.
In my album the years 1958–72 are empty. 15 years. What, was Rudolf Khachatryan dead for 15 years? I return to myself, I do not invent, and in returning to myself I have changed.
— As a multidimensional object... Forgive me, do you feel a hunger for immortality, like all mortals?
— From childhood we are frightened with the fact that there is death. Yet you undergo a transfiguration... In the beginning was the Word, and It was with God, and this Word is endless...
— You seem to be moving towards a reconciliation of evil and good...
— No. Good always triumphs. I, for example, am very grateful to those who wish me ill. They gave me very great strength by trying to harm me. They stir my brain, my thought, so that I spread my wings even higher. That is the movement of life.
— Are they in Armenia?
— Mainly.
— What is the reason?
— We have been struck many times — we defended ourselves. We have acquired complexes. But in the end we managed not to lose our state. It exists.
— Armenia is a sovereign, independent state.
— But isolation would be ruinous. A good treaty was recently concluded with Russia. We shall see. We must be friends with Russia.
— What is distinctive about our people? You have spent many years abroad and have been able to observe others.
— Ours is scale, measure, proportion... like our churches. We are a nation of science and art, and that is what we must live by. If Kandinsky and Chagall had not left during the revolution, the Russians would now be selling their paintings and getting rich.
— We are only just gaining skill in politics. Until now others did our thinking for us.
— That has already been assessed: one day it is like this, another day otherwise. You have to be clever enough to choose the right path. They say Levon Ter-Petrosyan is a good politician. Perhaps.
— Will you return to Armenia?
— I consider myself a man of the world. My homeland cannot be outside me. Why should I cut myself off from the world? But in my homeland I want to have my own hearth, where my favourite paintings, which I will not sell, will be gathered. This undertaking of mine was obstructed in 1988 by those who wished me ill. Though I am still grateful to the person who obstructed it, so that I went to London and created what I might not have been able to create at home. That is my fate. I am the master of my own path. Part of the year in London, part in Moscow, part in my homeland. This change gives me great strength.
— God grant that you find warmth at your native hearth.
Thank you for the conversation.
SHANT MKRTCHYAN
Связана с выставкой
Related to exhibition
Կապված է ցուցահանդեսի հետ
(1)
Опубликованные работы
Published works
Տպագրված աշխատանքներ
(1)
