Кликните по изображению, чтобы увеличить
Click image to enlarge
Սեղմեք պատկերին՝ մեծացնելու համար
Художник, отмеченный богом
An Artist Marked by God
Նկարիչ, ում ներշնչանքն Աստված էր
Текст публикации
Text of the publication
Հրապարակման տեքստը
Բնագիր
Երբ մեկ առ մեկ թերթում ենք Ռուդոլֆ Խաչատրյան-արվեստագետի կյանքի էջերը, թվում է՝ մեծ արտիստը հենց նրան է նկատի ունեցել՝ գրելով այս տողերը. անձ, ով տասնամյակներ շարունակ «Հայաստանը միշտ և հանապազ իր հոգում կրելով»՝ ապրել ու արարել է Ռուսաստանում: Վառ ու խորն անհատականություն լինելու շնորհիվ տաղանդավոր նկարիչը կարողացավ ստեղծել իր ուրույն ձեռագիրը՝ դառնալով ՀՀ ժողովրդական նկարիչ, ապա Ռուսաստանի Գեղարվեստի Ակադեմիայի թղթակից անդամ: Նա եղավ մեր ժամանակների ամենասիրված ու գնահատված վարպետներից մեկը և երազում էր իր 70-ամյա տարեդարձը նշել Երևանում... Սակայն Հայաստանի արվեստասերներիս վիճակված չէր նրա ներկայությունը վայելել...
Հոկտեմբերի 4-ին Երևանի քաղաքային պանթեոնում ծաղկել էր նկարչի՝ խաչքարի պատկերով շիրիմը. հավաքվել էին Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստը ճանաչողներ ու գնահատողներ, նկարիչներ, ՌԴ-ից ժամանել էին նրա բազմանդամ ընտանիքը, ընկերները...
Դուդուկահարները հնչեցնում էին «վիթխարի ծիրանի փողը», որից դուրս եկող մեղեդիները, խառնվելով խնկի ծխի քուլաներին, բարձրանում էին երկինք: Իսկ Վարպետին շարունակում էին ծաղիկներ նվիրել:
— Այս գերեզմանը հենց իր նախագիծն է եղել: Նա շատ հավատավոր ու հայրենասեր անհատ էր: Եվ վերջին երկու աշխատանքները եղել են հայկական թեմատիկայով, — ասաց նկարչի որդին՝ Վսևոլոդը:
— Զարմանալի է, որ Ռուդոլֆ Խաչատրյանն այսքան շատ ընկերներ է ունեցել. նույնիսկ մահից հետո էլ ուզում են նրա հետ ընկերություն անել: Այս շիրիմը նրա նոր ճանապարհի սկիզբն է, — նշում էին ներկաները: Եվ ահա այդ բազմաթիվ ընկերների հետ միասին հայ արվեստաբանները պատրաստում են նկարչի նոր ալբոմը...
Հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 5-ին, Ժամանակակից արվեստի թանգարանում բացվեց նրա հետմահու առաջին ցուցահանդեսը՝ 12 գեղանկար և 3 քանդակ, որոնք նրա ընտանիքը նվիրեց Հայաստանին: Թեև դրանք մի շատ փոքր մասն են նկարչի հարուստ ժառանգությունից, բայց ներկայացվածներն էլ բավական էին այս մեծաշնորհ ու խորը արվեստագետի աշխարհը ճանաչելու համար. հատկապես դիմանկարներում տեսնում ենք, որ նրան որպես մոդել մշտապես գրավել են մտասույզ, ստեղծագործող, արտիստական խառնվածքի տեր անձինք՝ շատ դեպքերում մեր օրերում ապրած արվեստագետներն ու գիտնականները: Իր ժամանակակիցներին շրջապատում է ֆանտաստիկ պարագաներով, ամբողջական ու կատարյալ դարձնում կերպարը, որը ապրում է Գեղեցիկի ու Վեհի աշխարհում՝ «Աբու Լալա Մահարի», «Կնոջ դիմանկար», «Լեզվաբան Մելքումյանի դիմանկարը», «Ինքնանկար»... Մի անբացատրելի երկնային բան կա նրա աշխատանքներում. երևի դա հենց այն ոգին է, որ միշտ ամենայն անկեղծությամբ դրսևորվում էր բոլոր հարցազրույցների, հաղորդումների ժամանակ. «Իմ սեղանի գիրքը Աստվածաշունչն է, որը ամեն երեկո ընթերցում ու վերընթերցում եմ, առանց որի հնարավոր չէ ճշմարիտ մարդու ու արվեստագետ լինել», — սա էր Ռուդոլֆ Խաչատրյանի՝ որպես բարեպաշտ քրիստոնյա ապրելու ու ստեղծագործելու բանաձևը:
Չափ ու սահման չուներ նաև նրա համեստությունը, երբ խոսքը վերաբերում էր մեծություններին գնահատելուն:
— Երբ առաջին անգամ այցելեցի Էրմիտաժ, բոլոր ժամանակների հանճարների գործերը տեսնելուց հետո թանգարանից դուրս եկա անզորացած, փշրված... Իմ ներսում մոտակա կամրջից ցած նետվելու անհագ ցանկություն էր ծնվել, քանի որ նույն հարցն էի անվերջ ինքս ինձ տալիս. «Ո՞վ ես դու, որ Ռեմբրանդտից հետո վրձին առնես ձեռքդ»: Հետո հասկացա, որ մեռնել պետք չէ, հարկավոր է նկարել, բայց նրանք ինձ համար միշտ բարձունք մնացին, — մի առիթով ասել է նկարիչը: Սա կոկետություն չէ, այլ մարդկային վսեմ հոգու, խոնարհության դրսևորում: Եվ այս հրաշք երիտասարդը, անցյալի մեծերին չափանիշ ընդունելով, կարողացավ կայանալ որպես Ռուդոլֆ Խաչատրյան՝ ողջ կյանքում իրեն Լեոնարդո դա Վինչիի ու Երվանդ Քոչարի աշակերտը համարելով:
— Ռուդոլֆ Խաչատրյանը երբեք մանուկ չի եղել. նա միանգամից անցավ կլասիկ արվեստին: Աստվածաշունչ մատյանը գիտեր հրաշալի: Ասում էր. «Ես տեսել եմ Աստծուն և աղոթել»: Իսկ նման խոսքը նա հենց այնպես չէր արտաբերի: Այդ բորբ հավատը ես տեսնում եմ նրա գործերում: Երբ նոր շենք ունենանք, Ռուդոլֆ Խաչատրյանը կունենա շատ մեծ բաժին. դա մեր պարտքն է, — ասաց Ժամանակակից արվեստի թանգարանի տնօրեն Հենրիկ Իգիթյանը:
Ի լրումն դրա, արվեստաբան Շահեն Խաչատրյանը մի առանձնակի սիրով հիշեց, թե ինչպես 16 տարեկան եղած ժամանակ առաջին անգամ ծանոթացավ փոքրիկ Ռուդոլֆի հետ, գնաց նրանց տուն՝ ստեղծագործությունները տեսնելու:
— Ես ապշած էի: Ընդամենը 13 տարեկան էր, բայց ինչպիսի՛ աշխարհընկալում: Նա եղավ այն արվեստագետը, ով բարձրացավ ռեալիզմից և դարձավ խորհրդապաշտականության կրողը: Հենց նրա հետ շփումների արդյունքում ընտրեցի մասնագիտությունս:
Ի դեպ, շատ տարիներ առաջ, երբ Երվանդ Քոչարը ստեղծում էր իր «գեղանկարչությունը տարածության մեջ», աշակերտին՝ Ռուդոլֆ Խաչատրյանին, ասել է. «Դու դեռ կգաս դրան, բայց քո ճանապարհով»: Կատարվեց ուսուցչի մարգարեությունը. նկարչի «խորհրդապաշտականության կրող լինելն» արտացոլվեց նրա փիլիսոփայական գործերում, որոնք նա կոչել է «բազմաչափ օբյեկտներ»: Դրանք իրենցից ներկայացնում են քանդակի, գեղանկարի և գրչանկարի մի զարմանալի միաձուլում: «Քանդակների» հիմքում տեսողականորեն խաչն է, բայց նրանք իրենց էությամբ ձգտում են գունդը: Նա, կերպարի ներքին աշխարհը արտաքին դարձնելով, որոնում է «մարդու բանաձևը»: Այս ստեղծագործություններին մի մեծ հոդված է նվիրել արվեստաբան Լևոն Աբրահամյանը, որը զետեղվել է դեռևս 1997 թ.-ին լույս տեսած «Ռուդոլֆ Խաչատրյան՝ բազմաչափ օբյեկտներ» ալբոմում: Նա այդ գործերն առաջին հայացքից նմանեցնում է տիեզերական ծառին՝ համընդհանուր մի կառուցվածք, որը կազմակերպում է տիեզերքը, բաժանում այն երեք ուղղաձիգ աշխարհների (լուսատուների, թռչունների և երկնաբնակների վերին աշխարհ, ստորերկրյա արարածների ներքին աշխարհ և մարդկանց ու երկրային կենդանիների միջին աշխարհ) և չորս հորիզոնական աշխարհների՝ երկրի չորս կողմերի: Այնուհետև նկատում է մի էական տարբերություն. «Բանն այն է, որ եթե տիեզերական ծառը բաժանում է աշխարհը, ապա «բազմաչափ օբյեկտները», ընդհակառակը, միացնում են երբեմնի բաժանվածը»:
Ռուդոլֆ Խաչատրյանի նոր խոսքը միայն «բազմաչափ օբյեկտներով» զբաղվելը չէր. ըստ մասնագետների՝ նրա նորարարությունը նաև այն էր, որ գրաֆիկան փոխադրեց լևկասի վրա՝ նկարչական արվեստի հին տեխնիկայի հետ: Նրան իրավամբ համարում են արդի արվեստի դասականներից մեկը: Եվ մնայուն արժեքներ ստեղծած նկարչի մահից հետո բացված անդրանիկ ցուցահանդեսով սկսվում է նրա հետմահու անմահությունը...
Հասմիկ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
Перевод с армянского
Когда перелистываешь одну за другой страницы жизни Рудольфа Хачатряна-художника, кажется, что великий артист имел в виду именно его, когда писал эти строки: человек, который десятилетиями, «нося Армению всегда и неизменно в своей душе», жил и творил в России. Благодаря яркой и глубокой индивидуальности талантливый художник сумел создать свой собственный почерк, стал народным художником Армении, затем членом-корреспондентом Российской академии художеств. Он был одним из самых любимых и высоко ценимых мастеров нашего времени и мечтал отметить своё семидесятилетие в Ереване... Но нам, любителям искусства Армении, не довелось порадоваться его присутствию...
4 октября в городском пантеоне Еревана утопала в цветах могила художника с изображением хачкара; собрались те, кто знал и ценил искусство Рудольфа Хачатряна, художники, из России приехали его многочисленная семья и друзья...
Дудукисты играли на «огромной абрикосовой трубе», и мелодии, выходя из неё и смешиваясь с клубами ладана, поднимались в небо. А Мастеру продолжали дарить цветы.
— Это надгробие — его собственный проект. Он был человеком очень верующим и глубоко любящим родину. И две последние его работы были на армянскую тему, — сказал сын художника Всеволод.
— Удивительно, что у Рудольфа Хачатряна было столько друзей: даже после смерти с ним хотят дружить. Эта могила — начало его нового пути, — говорили присутствующие. И вот вместе с этими многочисленными друзьями армянские искусствоведы готовят новый альбом художника...
На следующий день, 5 октября, в Музее современного искусства открылась его первая посмертная выставка — 12 живописных работ и 3 скульптуры, которые его семья подарила Армении. Хотя это очень малая часть богатого наследия художника, но и представленного было довольно, чтобы узнать мир этого щедро одарённого и глубокого мастера: особенно в портретах видно, что как модель его неизменно привлекали люди сосредоточенные, творящие, артистического склада — во многих случаях художники и учёные, жившие в наши дни. Своих современников он окружает фантастическими предметами, делает образ цельным и завершённым, и образ этот живёт в мире Прекрасного и Высокого: «Абу Лала Магари», «Женский портрет», «Портрет лингвиста Мелкумяна », «Автопортрет»... В его работах есть что-то необъяснимо небесное; вероятно, это тот самый дух, который со всей искренностью проявлялся во всех его интервью и передачах: «Моя настольная книга — Библия, я читаю и перечитываю её каждый вечер; без неё невозможно быть истинным человеком и художником» — такова была формула жизни и творчества Рудольфа Хачатряна как благочестивого христианина.
Не знала меры и его скромность, когда речь шла об оценке великих.
— Когда я впервые попал в Эрмитаж, то, увидев работы гениев всех времён, вышел из музея обессиленным, раздавленным... Внутри меня родилось неутолимое желание броситься с ближайшего моста, потому что я без конца задавал себе один и тот же вопрос: «Кто ты такой, чтобы после Рембрандта брать в руки кисть?» Потом я понял, что умирать не надо, надо рисовать, но они навсегда остались для меня вершиной, — сказал однажды художник. Это не кокетство, а проявление высокой человеческой души, смирения. И этот чудо-юноша, приняв великих прошлого за меру, сумел состояться как Рудольф Хачатрян — всю жизнь считая себя учеником Леонардо да Винчи и Ерванда Кочара .
— Рудольф Хачатрян никогда не был ребёнком: он сразу перешёл к классическому искусству. Библию знал превосходно. Говорил: «Я видел Бога и молился». А такие слова он просто так не произнёс бы. Эту горячую веру я вижу в его работах. Когда у нас будет новое здание, у Рудольфа Хачатряна будет очень большой раздел: это наш долг, — сказал директор Музея современного искусства Генрих Игитян .
Вдобавок искусствовед Шаген Хачатрян с особой любовью вспомнил, как в шестнадцать лет впервые познакомился с маленьким Рудольфом и пошёл к ним домой посмотреть его работы.
— Я был потрясён. Ему было всего тринадцать лет, но какое мировосприятие! Он стал тем художником, который поднялся над реализмом и сделался носителем мистического начала. Именно из общения с ним я и выбрал свою профессию.
Кстати, много лет назад, когда Ерванд Кочар создавал свою «живопись в пространстве», он сказал ученику, Рудольфу Хачатряну: «Ты ещё придёшь к этому, но своим путём». Пророчество учителя сбылось: «мистическое начало» художника отразилось в его философских работах, которые он назвал «многомерными объектами». Они представляют собой удивительное слияние скульптуры, живописи и рисунка пером. В основе «скульптур» зрительно лежит крест, но по сути своей они стремятся к шару. Выводя внутренний мир образа наружу, он ищет «формулу человека». Этим работам посвятил большую статью искусствовед Левон Абраамян ; она вошла в вышедший ещё в 1997 году альбом «Рудольф Хачатрян: многомерные объекты». Он на первый взгляд уподобляет эти вещи мировому древу — всеобщей структуре, которая организует вселенную, делит её на три вертикальных мира (верхний мир светил, птиц и небожителей, нижний мир подземных существ и средний мир людей и земных животных) и на четыре горизонтальных мира — четыре стороны света. Затем он замечает существенное различие: «Дело в том, что если мировое древо разделяет мир, то „многомерные объекты“, напротив, соединяют некогда разделённое».
Новое слово Рудольфа Хачатряна не сводилось к одним лишь «многомерным объектам»: по мнению специалистов, его новаторство было и в том, что он перенёс графику на левкас — на старую технику иконописного мастерства. Его по праву считают одним из классиков современного искусства. И первой выставкой, открывшейся после смерти художника, создавшего непреходящие ценности, начинается его посмертное бессмертие...
Асмик ПОГОСЯН
Translated from Armenian
Turning over one by one the pages of the life of Rudolf Khachatryan the artist, one feels the great actor had precisely him in mind when he wrote those lines: a man who for decades, "carrying Armenia always and unceasingly in his soul", lived and created in Russia. Thanks to a vivid and profound personality the gifted artist was able to create a hand of his own, becoming People's Artist of Armenia and then a corresponding member of the Russian Academy of Arts. He was one of the best loved and most highly valued masters of our time, and he dreamed of marking his seventieth birthday in Yerevan... But we, the art lovers of Armenia, were not granted the joy of his presence...
On 4 October, in the city pantheon of Yerevan, the artist's grave with its khachkar was covered with flowers; those who knew and valued Rudolf Khachatryan's art had gathered, artists among them, and his large family and friends had come from Russia...
The duduk players sounded "the vast apricot horn", and the melodies that came from it, mingling with the clouds of incense, rose into the sky. And they went on bringing flowers to the Master.
"This grave was his own design. He was a deeply believing man and a great patriot. And his last two works were on Armenian subjects," said the artist's son Vsevolod.
"It is astonishing how many friends Rudolf Khachatryan had: even after his death people want his friendship. This grave is the beginning of his new road," those present said. And now, together with these many friends, Armenian art historians are preparing a new album of the artist's work...
The next day, 5 October, his first posthumous exhibition opened at the Museum of Modern Art — 12 paintings and 3 sculptures, which his family presented to Armenia. Although this is a very small part of the artist's rich legacy, what was shown was enough to make known the world of this richly gifted and profound artist: in the portraits above all one sees that he was always drawn, as sitters, to thoughtful, creative people of artistic temperament — in many cases artists and scholars of our own day. He surrounds his contemporaries with fantastic objects and makes the image whole and complete, an image that lives in the world of the Beautiful and the Sublime: "Abu Lala Mahari", "Portrait of a Woman", "Portrait of the Linguist Melkumyan", "Self-Portrait"... There is something inexplicably heavenly in his works; it is probably that same spirit which he revealed with complete sincerity in all his interviews and broadcasts: "My bedside book is the Bible, which I read and reread every evening; without it one cannot be a true man or a true artist" — such was Rudolf Khachatryan's formula for living and creating as a devout Christian.
His modesty knew no bounds either, when it came to judging the great.
"When I first went to the Hermitage, after seeing the works of the geniuses of all ages I came out of the museum powerless, crushed... An insatiable wish to throw myself from the nearest bridge was born in me, because I kept asking myself the same question: 'Who are you, to take up a brush after Rembrandt?' Later I understood that one need not die, one must draw; but they remained a summit for me for ever," the artist once said. This is not coquetry but the mark of a lofty human soul, of humility. And this remarkable young man, taking the great of the past as his measure, was able to become Rudolf Khachatryan — regarding himself all his life as a pupil of Leonardo da Vinci and Yervand Kochar .
"Rudolf Khachatryan was never a child: he went straight to classical art. He knew the Bible superbly. He would say: 'I have seen God and prayed.' And he would not have uttered such words lightly. I see that ardent faith in his works. When we have a new building, Rudolf Khachatryan will have a very large section: that is our duty," said Henrik Igitian , director of the Museum of Modern Art.
The art historian Shahen Khachatryan recalled with particular warmth how at the age of sixteen he first met little Rudolf and went to his home to see his work.
"I was astounded. He was only thirteen, yet what a vision of the world! He became the artist who rose above realism and became a bearer of the mystical. It was through knowing him that I chose my profession."
Incidentally, many years ago, when Yervand Kochar was creating his "painting in space", he said to his pupil Rudolf Khachatryan: "You will come to this yet, but by your own road." The teacher's prophecy came true: the artist's "bearing of the mystical" was reflected in his philosophical works, which he called "multidimensional objects". They are an astonishing fusion of sculpture, painting and pen drawing. At the base of the "sculptures" there is visually a cross, but in their essence they strive towards the sphere. Turning the inner world of the image outward, he searches for "the formula of man". The art historian Levon Abrahamyan devoted a large essay to these works, published in the album "Rudolf Khachatryan: Multidimensional Objects" which appeared as early as 1997. At first glance he likens these pieces to the cosmic tree — a universal structure that organises the universe, dividing it into three vertical worlds (the upper world of luminaries, birds and heavenly beings, the lower world of subterranean creatures, and the middle world of men and earthly animals) and into four horizontal worlds, the four quarters of the earth. He then notes an essential difference: "The point is that if the cosmic tree divides the world, the 'multidimensional objects', on the contrary, join together what was once divided."
Rudolf Khachatryan's new word was not confined to the "multidimensional objects": according to specialists, his innovation lay also in transferring graphic art onto levkas — the old gesso technique of icon painting. He is rightly considered one of the classics of contemporary art. And with the first exhibition to open after the death of an artist who created lasting values, his posthumous immortality begins...
Hasmik POGHOSYAN
Связана с выставкой
Related to exhibition
Կապված է ցուցահանդեսի հետ
(1)
Связанные работы
Related works
Կապված աշխատանքներ
(2)
